از گذشتههای بسیار دور تا دوران اخیر، اما امروز بیش از هر زمان دیگر؛ و در پهنه و زمانهای که ما در این سالها تجربه کردهایم، بیش و پیش از هر چیز، از پیوندی ضروری میان اخلاق و دانش بسیار گفتهاند و بسیار شنیدهایم که اخلاق باید در رده نخست و برفراز اما در کنار دانش باشد، تا آن دانش شایسته وجود و موجودات شود. این گزاره، درباره همه علوم درست است، اما شاید بیشتر از هر علمی، بر علوم انسانی و اجتماعی انطباق دارد. این علوم هستند که که انسان و انسانیت را در مرکز همه شناخت و باورهای انسانها، در مرکز همه استدلالها و رفتارهای آنها قرار میدهند. هم از این رو، پرسشی که درباره کارنامه هر انسانی در هر زمان و به ویژه در پایان زندگی انسانیاش، و به خصوص درباره هرکسی که با علم و دانش سروکار داشته و بهرهای بیشتر از یکی از علوم انسانی برده باشد، باید از خود کرد، آن است که دانش وی با اخلاق و زندگانیاش تا چه اندازه خوانایی و سازگاری داشتهاند. و اینجا و در این آزمون است که از انبوه دانشمندان و متخصصان و صاحبان شناخت، همگان روسپید بیرون نمیآیند. همه میدانیم در جامعهای زندگی میکنیم که شدت فشارها و تنگناها آنقدر گسترده است که بسیاری پایبندی خود را به اصول و اخلاق و شرافتمندی به این و آن دلیل «مشروط» میکنند و همواره بهانهای مییابند که از بار مسئولیت آگاه بودن و جایگاه شناختی که در آن قرار دارند، شانه خالی کنند.
در این شرایط و در این رویکرد است که ارزش انسانهایی چون دکتر اسماعیل خلیلی بر ما آشکار میشود. سالهای سال بود که او را میشناختم تقریبا در تمام جلسات مهم و گاه حتی کماهمیت انجمن جامعهشناسی شرکت فعال داشت. پرسشها و بحثهایی اندیشمندانه را مطرح میکرد و همواره میتوانستیم به عنوان یکی از اعضای ثابت و پیشکسوت انجمن، روی پشتیبانی و مشارکت دلسوزانه او حساب کنیم. دکتر خلیلی به معنایی واقعی، عاشق رشتهاش بود و کمتر کسی را در طول دوره دانشگاهی خود دیدهام که نه فقط به این رشته باوری عمیق داشت، بلکه به آن عشق میورزید. اگر بگویم انجمن جامعهشناسی در بسیاری از پیشرفتها و موفقیتهایی که در ده سال اخیر به دست آورده، مدیون پشتیبانی و همکاریهای صمیمانه دکتر خلیلی بوده است، سخنی به گزاف نگفتهام. و کسانی که حتی او را از نزدیک نمیشناختند با دیدن چهرهاش میتوانند بر این امر شهادت دهند. زیرا حضورش همواره آشکار و موثر بود. امروز ایران یکی از بافرهنگترین و با اخلاقترین انسانهایش را از دست داد و ما نه فقط این انسان، بلکه دوستی را که همیشه همدل و شیرین بود و الگویی از مسئولیتپذیری و مدّنیت اجتماعی به حساب میآمد.
یاد و خاطره او همواره زنده خواهد ماند.
