اندوه جمعی همچون موجی نامرئی در زندگی ما جریان دارد؛ گذشته، حال و آینده در هم میآمیزند و تجربۀ زمان را متراکم و سنگین میکنند. این تجربه تنها غم فقدان نیست، بلکه رفتارها، مناسک و تعاملات اجتماعی را شکل میدهد و روابط انسانی را تحت تأثیر قرار میدهد. در این وضعیت، لحظهها دیگر جدا و خطی تجربه نمیشوند؛ هر رویداد و هر خاطره با دیگری گره میخورد و اکنون تبدیل به فضایی میشود که همه چیز در آن حضور دارد و معنا مییابد. اندوه جمعی محدود به احساسات درونی نیست؛ بلکه پدیدهای است که زندگی جمعی را بازتعریف میکند و ساختارهای اجتماعی و فرهنگی را تحت تأثیر قرار میدهد. فقدانهای به رسمیت شناختهنشده، سکوتها و ناکامی در سوگواری، همه به شکل ناپیدا بر روزمرگی، مناسک و گفتارهای جمعی اثر میگذارند و تجربۀ زیستۀ انسان را بازنمایی میکنند. درک این پدیده ما را قادر میسازد تا رابطۀ پیچیده میان فرد و جامعه، خاطره و فراموشی، سکوت و بیان را بهتر بفهمیم. اندوه جمعی ما را به سفری عمیق درون تجربههای انسانی دعوت میکند، سفری که نه تنها با فقدان و درد مواجه است، بلکه دریچهای به فهم ارزشهای جمعی، انسجام اجتماعی و معنای زندگی در تجربههای مشترک میگشاید. این موج نامرئی، همچون نیرویی ناپیدا، لحظات زندگی را متراکم میکند و به ما یادآوری میکند که انسانها نه تنها به واسطۀ تجربههای فردی، بلکه از طریق پیوندهای جمعی و فرهنگی، با جهان و یکدیگر معنا مییابند.
نوشتههای مرتبط
مقدمه
اندوه جمعی یکی از پدیدههای بنیادین انسانی است که همواره توجه فلسفه، روانشناسی و انسانشناسی را به خود جلب کرده است. این تجربه نه تنها به فقدان فردی مرتبط است، بلکه در زمینههای اجتماعی و فرهنگی شکل میگیرد و با کنشها، مناسک و روایتهای جمعی در تعامل است. درک اندوه جمعی مستلزم توجه به تجربۀ زیسته است؛ یعنی به چگونگی حضور اندوه در زندگی روزمره، تعاملات اجتماعی و ادراک زمان. از دیدگاه فلسفی، اندوه جمعی میتواند به وضعیت تعلیق زمانی منجر شود، جایی که گذشته، حال و آینده به شکل غیرخطی و سنگین تجربه میشوند. والتر بنیامین در مفهوم «زمان اکنون»[۱] نشان میدهد که فقدان جمعی میتواند لحظاتی ایجاد کند که در آن زمان خطی فرو میپاشد و اکنون به نقطهای متراکم و معنادار بدل میشود(بنیامین، ۱۹۴۰). پل ریکور نیز با تمرکز بر نقش روایت در شکلدهی تجربۀ انسانی تأکید میکند که انسجام زمانی انسانها بدون امکان روایت جمعی یا تثبیتشده مختل میشود.[۲]
از منظر انسانشناسی، تجربۀ اندوه جمعی نه تنها محدود به احساسات درونی نیست، بلکه وضعیتی اجتماعی و زیسته است که در آن محدودیتهای روایت و امکان یا عدم امکان سوگواری جمعی نقش تعیینکنندهای دارند. جودیت باتلر با معرفی مفهوم «قابل سوگواری بودن»[۳] نشان میدهد که فقدانهایی که به رسمیت شناخته نمیشوند، امکان سوگواری جمعی ندارند و در نتیجه اندوه به سکوت و انزوا محکوم میشود.[۴] وینا داس نیز نشان میدهد که فقدانها چگونه وارد زندگی روزمره میشوند و الگوهای رفتاری، سکوت و گفتار را شکل میدهند.[۵] هدف این مقاله بررسی اندوه جمعی از منظر انسانشناسی زیسته است، با تمرکز بر تجربۀ زمان، روایت جمعی و زندگی روزمره، این مقاله نشان میدهد که اندوه جمعی چگونه ساختارهای اجتماعی و فرهنگی را شکل میدهد و بهعنوان یک وضعیت زیسته قابل تحلیل است.
زمانِ معلق و فروپاشی افق آینده: تحلیل فلسفی و انسانشناسانه
اندوه جمعی، برخلاف تجربۀ فقدان فردی، به بازتعریف ساختار زمان و تجربه زیسته افراد میانجامد. زمان در این وضعیت دیگر خطی و پیوسته نیست؛ گذشته، حال و آینده در هم تنیده میشوند و هر لحظه با بستر اجتماعی و خاطرات جمعی پیوند میخورد. این زمان معلق به افراد امکان میدهد تجربۀ اندوه را نه به عنوان یک حادثۀ منفرد، بلکه به صورت وضعیتی مستمر و چندلایه تجربه کنند، جایی که فقدان فردی و جمعی در هم تنیده میشود و زندگی روزمره شکل دیگری پیدا میکند.[۶] در سطح فردی، تجربه زمان معلق به معنای مرور مداوم خاطرات و فقدانهاست. فرد درگیر چرخهای میشود که در آن هر لحظه گذشته را بازمییابد و همزمان با نامعلومی آینده مواجه است. این تجربه چندلایه، رابطۀ فرد با زمان و مکان را تغییر میدهد و احساس ثبات و پیوستگی روزمره را کاهش میدهد. افراد در چنین شرایطی غالباً رفتارهای خود را با درک مداوم از فقدان تنظیم میکنند و روند تصمیمگیری و تعاملات روزمره با اختلال مواجه میشود. از منظر اجتماعی، اندوه جمعی با محدودیتهای روایت و مناسک جمعی شکل میگیرد. فقدان امکان بازنمایی رسمی اندوه، یا محدودیت در سوگواریهای جمعی، باعث میشود تجربه فردی به تجربهای گسترده و تأثیرگذار بر گروه تبدیل شود. در این شرایط، فعالیتهای جمعی کاهش یافته، مشارکت در مناسک فرهنگی مختل میشود و تعاملات انسانی به نحوی تنظیم میگردند که با فضای زیسته اندوه هماهنگ باشند.[۷] علاوه بر محدودیتهای اجتماعی، فضاهای جمعی نیز نقش مهمی در تجربه اندوه دارند. اماکن یادبود، خانهها یا فضاهای عمومی که با خاطرات جمعی پیوند دارند، به محلهایی برای تمرکز تجربه اندوه تبدیل میشوند. حضور در این فضاها شدت اندوه را قابل مشاهده میکند و تجربه زیسته افراد را با خاطرات و روایتهای جمعی پیوند میزند، به گونهای که اندوه جمعی از حالت ذهنی صرف به یک واقعیت اجتماعی و فرهنگی ملموس تبدیل میشود [۸].تأثیر اندوه جمعی بر رفتار و تصمیمگیری روزمره نیز قابل توجه است. وقتی امکان بیان اجتماعی یا سوگواری محدود شود، افراد فعالیتهای روزمره خود را به تعویق میاندازند، گفتار و تعاملات اجتماعی محدود میشود و جریان زندگی جمعی با اختلال مواجه میگردد. این وضعیت نشان میدهد که اندوه جمعی، نه تنها یک تجربه روانشناختی، بلکه یک چالش ساختاری در سازماندهی زندگی اجتماعی نیز محسوب میشود [۹].همچنین، اندوه جمعی میتواند نحوه ادراک زمان و تغییرات آن در زندگی روزمره را برجسته کند. افراد در مواجهه با فقدانهای گسترده، گاهی احساس میکنند زمان کند یا معلق شده است و هر لحظه با گذشته و آینده پیوند دارد. این تجربه، تعاملات انسانی، فعالیتهای جمعی و تصمیمگیری فردی را تحت تأثیر قرار میدهد و باعث میشود زندگی روزمره بازتعریف شود. اندوه جمعی به ویژه در جوامعی که فقدانها یا محدودیتها در سوگواری رسمی دارند، اثرات عمیقتری بر تجربه زیسته ایجاد میکند. فقدان روایتهای جمعی باعث میشود که سوگواری به فعالیتی مداوم و ناپیدا تبدیل شود، جایی که افراد نه تنها با فقدان مواجهاند، بلکه با محدودیتهای فرهنگی و اجتماعی در بازنمایی آن نیز دست و پنجه نرم میکنند.
تحلیل انسانشناسانه نشان میدهد که تجربه زمان معلق و محدودیتهای اجتماعی، یک ساختار چندلایه و زیسته برای اندوه جمعی ایجاد میکند. این ساختار همزمان به فرد و جامعه شکل میدهد و رابطه میان زندگی روزمره، مناسک جمعی و تجربه زیسته را روشن میکند. در این چارچوب، اندوه جمعی نه یک وضعیت روانی صرف، بلکه یک واقعیت اجتماعی و فرهنگی درهمتنیده با زمان، مکان و رفتار جمعی است. در نهایت، میتوان گفت که اندوه جمعی تجربهای است که زمان، مکان و تعاملات انسانی را بازتعریف میکند. فهم این پدیده نیازمند تحلیل همزمان تجربه زیسته فردی، محدودیتهای اجتماعی و ساختارهای فرهنگی است. تنها از طریق چنین تحلیل انسانشناسانهای است که میتوان دید گسترده و دقیق نسبت به اندوه جمعی و آثار آن بر زندگی روزمره به دست آورد.
یکی از ابعاد بنیادین اندوه جمعی، تأثیر آن بر تجربۀ زمان است. تحلیلهای کلاسیک غالباً اندوه را بهصورت خطی و مرحلهای بررسی میکنند، اما رویکرد انسانشناسانه نشان میدهد که اندوه جمعی میتواند جریان خطی زمان را مختل کند و اکنون را به نقطهای متراکم و کشدار تبدیل کند. این وضعیت باعث میشود که تجربۀ زیسته، معنا و انسجام زمانی خود را از دست بدهد.
اندوه جمعی، حافظه و بدن: از تجربه گذرا تا ساختار اجتماعی پایدار
اندوه جمعی صرفاً در سطح تجربۀ لحظهای یا واکنش احساسی باقی نمیماند، بلکه در فرآیندی تدریجی به بخشی از ساختارهای اجتماعی و فرهنگی تبدیل میشود. اگر در بخشهای پیشین نشان داده شد که اندوه جمعی چگونه تجربۀ زمان و زیست روزمره را دگرگون میکند، در این بخش تمرکز بر آن است که این اندوه چگونه در حافظه جمعی، بدن و بازنماییهای فرهنگی تثبیت میشود و به واقعیتی پایدار در حیات اجتماعی بدل میگردد. از این منظر، اندوه جمعی نه فقط تجربهای که «رخ میدهد»، بلکه پدیدهای است که ذخیره، منتقل و بازتولید میشود. از منظر موریس هالبواکس[۱۰]، حافظه همواره در چارچوبهای اجتماعی شکل میگیرد و فرد تنها در بستر گروههای اجتماعی قادر به بهیادآوردن است (هالبواکس، ۱۹۹۲). بر این اساس، اندوه جمعی بهواسطۀ مناسک، روایتها، نمادها و فضاهای یادبود، از سطح تجربه فردی فراتر رفته و به حافظهای مشترک بدل میشود. این حافظه جمعی نهتنها گذشتۀ فقدان را حفظ میکند، بلکه شیوۀ مواجهۀ جامعه با آن فقدان را نیز سازمان میدهد. اندوه در این معنا، به بخشی از هویت جمعی تبدیل میشود و حضور آن در زندگی اجتماعی تداوم مییابد.
تثبیت اندوه جمعی تنها در سطح روایت و معنا رخ نمیدهد، بلکه بدن نیز نقش اساسی در این فرآیند ایفا میکند. انسانشناسی بدن، بهویژه در آثار نانسی شپر-هیوز[۱۱]، نشان میدهد که رنجهای اجتماعی همواره در بدنها ثبت میشوند و از طریق واکنشهای جسمانی، سکوتها، ژستها و آیینهای جمعی بروز مییابند. (هیوز، ۱۹۹۲) اندوه جمعی از این منظر، تجربهای است که بدنها را درگیر میکند و از طریق حضور همزمان بدنها در مناسک سوگواری یا کنشهای نمادین، به تجربهای مشترک و قابل مشاهده بدل میشود. در ادامه این فرآیند، بازنماییهای فرهنگی نقش واسطهای میان تجربه اندوه و ماندگاری آن ایفا میکنند. موسیقی، شعر، تصاویر، فضاهای شهری و آیینهای جمعی، امکان بیان و انتقال اندوه را فراهم میسازند و آن را از تجربهای خام به شکلی قابل درک و قابل اشتراک تبدیل میکنند. این بازنماییها نه بهمنظور بازتولید مداوم رنج، بلکه برای قابلزیستکردن فقدان شکل میگیرند و به جامعه امکان میدهند با اندوه خود رابطهای پایدار برقرار کند. در این چارچوب، اندوه جمعی میتواند واجد ظرفیت بازسازی معنا نیز باشد. ویکتور فرانکل[۱۲] نشان میدهد که تجربه فقدان و رنج، لزوماً به فروپاشی معنا منجر نمیشود، بلکه میتواند زمینهساز بازاندیشی و معناپردازی تازه گردد.(فرانکل، ۱۹۴۶) در سطح جمعی، این معنا نه در انزوای فردی، بلکه در پیوندهای اجتماعی و حافظه مشترک شکل میگیرد. اندوه جمعی، در این معنا، میتواند به بازتعریف ارزشها، تقویت همبستگی و بازسازی روابط اجتماعی منجر شود، بیآنکه رنج را انکار یا تقلیل دهد.
مواجهه با اندوه جمعی: فرایندهای فرهنگی، اجتماعی و نمادین
از «حل مسئله» تا «زیستن با رنج»: چارچوب انسانشناسانه مواجهه
در مطالعات کلاسیک و معاصر انسانشناسی، اندوه جمعی بهندرت بهمثابه مسئلهای قابل «حل» فهمیده میشود. برخلاف رویکردهای بالینی یا سیاستمحور که اغلب به دنبال مداخله، ترمیم یا عبور سریع از بحران هستند، انسانشناسی بر این نکته تأکید دارد که جوامع انسانی در اغلب موارد ناگزیرند با رنج زندگی کنند، نه اینکه آن را بهطور کامل از میان بردارند. وینا داس[۱۳] در آثار خود، بهویژه در کتاب «زندگی و کلمات»[۱۴]، نشان میدهد که رنجهای جمعی اغلب در سطحی بسیار عادی و روزمره مدیریت میشوند؛ نه از طریق رویدادهای بزرگ یا گفتمانهای رسمی، بلکه از راه کنشهای کوچک، تکرارشونده و بهظاهر ساده زندگی روزمره. از این منظر، مواجهه با اندوه جمعی به معنای حذف فقدان یا بازگرداندن وضعیت پیشین نیست، بلکه به معنای ادغام تدریجی فقدان در بافت زندگی اجتماعی است. افراد و گروهها میآموزند که چگونه با جای خالی زندگی کنند، چگونه غیبت را به بخشی از حضور بدل سازند و چگونه بدون انکار رنج، زندگی را ادامه دهند. این نوع مواجهه، شکلی از عقلانیت فرهنگی است که به جامعه اجازه میدهد بدون فروپاشی کامل، به حیات خود ادامه دهد. داس تأکید میکند که رنج جمعی اغلب در سکوتها، مکثها و کنشهای غیرنمایشی زندگی روزمره رسوب میکند. این سکوتها نه نشانه ناتوانی، بلکه بخشی از راهبردهای بقا هستند. در این چارچوب، اندوه جمعی نه با فریاد، بلکه با تداوم زیستن مدیریت میشود.
سوگواری، پیوند و آسیبپذیری مشترک: بازاندیشی رابطه اجتماعی
در ادامه این بحث، جودیت باتلر [۱۵]با طرح مفهوم سوگواری بهعنوان تجربهای رابطهای، افق تازهای برای فهم مواجهه با اندوه جمعی میگشاید. باتلر نشان میدهد که سوگواری صرفاً واکنشی به فقدان نیست، بلکه فرآیندی است که از خلال آن، پیوندهای اجتماعی آشکار و بازتعریف میشوند. فقدان دیگری، فرد را با میزان وابستگی، تعلق و آسیبپذیری خود مواجه میسازد. در سطح جمعی، این آسیبپذیری مشترک میتواند به بنیانی برای همبستگی اجتماعی بدل شود. مواجهه با اندوه جمعی، در این معنا، نه به معنای بستهشدن در خود، بلکه به معنای گشودهشدن به دیگری است. سوگواری جمعی نشان میدهد که زندگی انسانی همواره در شبکهای از روابط تعریف میشود و فقدان یکی، بر کلیت این شبکه تأثیر میگذارد. باتلر تأکید میکند که سوگواری میتواند به شکلی غیرابزاری، امکان بازاندیشی در ارزش زندگی و روابط انسانی را فراهم کند. در این چارچوب، مواجهه با اندوه جمعی نه پروژهای برای «عبور» از فقدان، بلکه فرآیندی برای بازشناسی پیوندهای انسانی است.
مناسک، تعلیق و بازسازی نظم اجتماعی: دیدگاه ویکتور ترنر
یکی از مهمترین سازوکارهای فرهنگی مواجهه با اندوه جمعی، مناسک است. ویکتور ترنر[۱۶]در نظریه مناسک گذار، نشان میدهد که جوامع در لحظات بحران و گسست، از مناسک برای مدیریت وضعیتهای تعلیقی استفاده میکنند. اندوه جمعی اغلب جامعه را در وضعیتی میانمرحلهای قرار میدهد؛ وضعیتی که نه کاملاً به گذشته تعلق دارد و نه هنوز به آینده سامان یافته است. مناسک سوگواری، یادبودها و گردهماییهای جمعی، امکان میدهند که این وضعیت تعلیقگونه بهصورت نمادین مدیریت شود. این مناسک نهتنها فضایی برای بیان اندوه فراهم میکنند، بلکه به بازسازی تدریجی نظم اجتماعی نیز یاری میرسانند. از این منظر، مواجهه با اندوه جمعی امری فعال و سازمانیافته است که از طریق کنشهای نمادین و جمعی صورت میگیرد. نکته مهم در نظریه ترنر آن است که مناسک الزاماً رسمی یا نهادینه نیستند. حتی کنشهای خودجوش، تجمعهای غیررسمی یا آیینهای محلی نیز میتوانند نقش مشابهی ایفا کنند. این امر نشان میدهد که جوامع انسانی از طیفی گسترده از ابزارهای فرهنگی برای مواجهه با فقدان بهره میگیرند.
در کنار مناسک و پیوندهای جمعی، بازگشت تدریجی به زندگی روزمره یکی از مهمترین شیوههای مواجهه با اندوه جمعی است. این بازگشت نباید بهعنوان فراموشی یا انکار فقدان تفسیر شود. در چارچوب انسانشناسی، روزمرگی خود نوعی کنش فعال است که به جامعه اجازه میدهد زندگی را، هرچند با زخم، ادامه دهد. کار، روابط خانوادگی، تعاملات اجتماعی و حتی تکرار کنشهای ساده روزانه، بهتدریج ساختاری فراهم میکنند که اندوه در آن جای میگیرد. این فرآیند، نوعی سازگاری فرهنگی است که امکان تداوم حیات اجتماعی را بدون پاککردن حافظه فقدان فراهم میآورد.
اندوه جمعی بهمثابه اقتصاد عاطفی
سارا احمد[۱۷] در چارچوب نظری خود، احساسات را نه بهعنوان حالات درونی و فردی، بلکه بهعنوان نیروهایی اجتماعی و رابطهای در نظر میگیرد که میان بدنها، اشیاء، روایتها و فضاها در گردشاند(احمد، ۲۰۰۴). از این منظر، اندوه جمعی صرفاً تجمع همزمان احساس غم در میان افراد نیست، بلکه نوعی «اقتصاد عاطفی» است که در آن احساسات توزیع، تثبیت و بازتولید میشوند. اندوه، همانند دیگر عواطف جمعی، به افراد نمیچسبد بلکه در جریانهای اجتماعی حرکت میکند و به برخی بدنها، خاطرهها یا نشانهها بیش از دیگران الصاق میشود. در این چارچوب، اندوه جمعی را میتوان بهمثابه نیرویی دید که مرزهای «ما» و «دیگران» را شکل میدهد. احساس فقدان، از طریق روایتهای مشترک، آیینهای سوگواری، تصاویر و زبان، به تجربهای مشترک بدل میشود و نوعی همحسی اجتماعی تولید میکند. با این حال، احمد تأکید میکند که این همحسی هرگز خنثی یا برابر نیست؛ برخی اندوهها به رسمیت شناخته میشوند، دیده میشوند و ارزش عاطفی مییابند، در حالی که برخی دیگر در حاشیه باقی میمانند یا نامرئی میشوند. بنابراین، اندوه جمعی همواره با سازوکارهای شمول و طرد همراه است. از منظر مردمنگارانه، این نگاه امکان تحلیل دقیقتری از نحوۀ «چسبیدن» اندوه به فضاها، بدنها و اشیاء را فراهم میکند. مکانهایی مانند میدانها، گورستانها، یادمانها یا حتی تصاویر رسانهای، به گرهگاههای عاطفی بدل میشوند که اندوه در آنها انباشته و بازفعال میشود. اندوه جمعی در این معنا، نه یک واکنش گذرا، بلکه فرایندی است که در طول زمان تداوم مییابد و تجربۀ زیستن را شکل میدهد.
نکتۀ کلیدی در نظریۀ احمد این است که اندوه جمعی الزاماً به انسجام اجتماعی منجر نمیشود؛ بلکه میتواند اشکال متفاوتی از نزدیکی، فاصله، خستگی عاطفی یا حتی گسست ایجاد کند. برخی بدنها بیش از دیگران بار اندوه را حمل میکنند و برخی روایتها بیش از دیگران تکرار میشوند. از اینرو، اندوه جمعی را باید نه فقط بهعنوان تجربهای مشترک، بلکه بهعنوان میدان توزیع نابرابر عواطف در نظر گرفت؛ میدانی که در آن احساسات، روابط اجتماعی را سازمان میدهند و به آنها جهت میبخشند.
اندوه جمعی و برساخت معنای اجتماعی
در نظریۀ گفتمان لاکلائو[۱۸] و موف[۱۹]، جامعه نه یک کل منسجم و بسته، بلکه میدان منازعۀ معانی است؛ جایی که معناها بهطور موقت تثبیت میشوند و همواره در معرض گسست و بازتعریفاند(لاکلائو و موف، ۱۹۸۵).اگر این چارچوب را به اندوه جمعی تعمیم دهیم، میتوان آن را نه صرفاً واکنشی عاطفی به فقدان، بلکه فرایندی گفتمانی دانست که در آن معنا، هویت و تجربۀ مشترک تولید میشود. اندوه جمعی در این نگاه، حول «دالهای شناور» شکل میگیرد؛ مفاهیمی چون فقدان، رنج، یادآوری یا سوگواری که معنای آنها ثابت نیست و در بسترهای مختلف اجتماعی بازتعریف میشود. آنچه اندوه را «جمعی» میکند، نه شدت احساس، بلکه توان آن در پیوند دادن تجربههای پراکنده در یک زنجیرۀ معنایی مشترک است. این زنجیره، امکان همنشینی تجربههای فردی متفاوت را در قالب یک روایت اجتماعی فراهم میکند.
از منظر انسانشناسی، این چارچوب امکان تحلیل چگونگی تثبیت موقت اندوه در قالب آیینها، روایتها و کنشهای روزمره را فراهم میکند. اندوه جمعی از طریق تکرار نمادها، زبان مشترک و الگوهای رفتاری، به بخشی از واقعیت اجتماعی بدل میشود. با این حال، لاکلائو و موف تأکید میکنند که این تثبیت همواره ناپایدار است؛ معناها میتوانند فروبریزند، به چالش کشیده شوند یا دگرگون شوند. مسئلهی فابل تامل در این نظریه، توجه به «امکانهای گشوده» در دل اندوه جمعی است. اندوه نه فقط تجربهای بسته و ایستا، بلکه فضایی برای بازاندیشی در پیوندهای اجتماعی و شیوههای زیستن است. از این منظر، مواجهۀ جمعی با فقدان میتواند به بازآرایی موقت نظم اجتماعی منجر شود؛ نظمی که نه نهایی است و نه قطعی، بلکه همواره در حال ساختهشدن است.
در نهایت، استفاده از نظریۀ گفتمان لاکلائو و موف، اندوه جمعی را از سطح توصیف عاطفی فراتر میبرد و آن را در مقام فرایندی تحلیلی قرار میدهد که از خلال آن میتوان نحوۀ شکلگیری معنا، همبستگی و حتی سکوتهای اجتماعی را بررسی کرد. اندوه، در این معنا، نه پایان معنا بلکه یکی از لحظات تولید آن است.
حرف آخر: زیستن با اندوه جمعی
آنچه در این نوشتار بررسی شد، اندوه جمعی نه بهمثابه یک وضعیت گذرا یا واکنشی لحظهای، بلکه بهعنوان تجربهای پایدار، پیچیده و درهمتنیده با زمان، حافظه، عاطفه و معنا بود. اندوه جمعی در این چارچوب، نه صرفاً احساسی مشترک، بلکه شکلی از زیستن اجتماعی است؛ زیستنی که گذشته را به حال میآورد، حال را سنگین میکند و آینده را در افقی نامطمئن معلق نگه میدارد. این اندوه، تجربهای است که در آن مرز میان فرد و جمع، میان احساس شخصی و ساختار اجتماعی، بهطور مداوم جابهجا میشود. نظریههایی که در این مقاله مورد توجه قرار گرفتند، هر یک از زاویهای متفاوت به این تجربه نزدیک شدند. از درک اندوه بهعنوان اختلال در تداوم زمان و روایت، تا فهم آن بهمثابه زخمی که در حافظۀ جمعی رسوب میکند؛ از گردش عواطف در بدنها و فضاها، تا برساخت معنای اجتماعی از خلال گفتمانها و آیینها. آنچه این رویکردها را به هم پیوند میدهد، پرهیز از تقلیل اندوه جمعی به یک «مسئله» قابل حل است. اندوه، در این معنا، چیزی نیست که بتوان آن را پشت سر گذاشت یا به پایان رساند؛ بلکه تجربهای است که باید با آن زندگی کرد.
از این منظر، مواجهۀ درست با اندوه جمعی، نه در جستوجوی پایان دادن به آن، بلکه در بهرسمیت شناختن پیچیدگیاش شکل میگیرد. اندوه جمعی الزاماً به همبستگی کامل یا انسجام اجتماعی منجر نمیشود؛ همانقدر که میتواند پیوند ایجاد کند، میتواند شکافها را نیز عیان سازد. برخی صداها شنیده میشوند و برخی خاموش میمانند؛ برخی فقدانها سوگواری میشوند و برخی دیگر به حاشیه رانده میشوند. پذیرش این نابرابریها، بخشی از مواجهۀ صادقانه با اندوه جمعی است. سوگواری جمعی، در این چارچوب، نه یک آیین ثابت یا الگوی ازپیشتعیینشده، بلکه میدانی باز و سیال است. سوگواری میتواند در سکوت رخ دهد، در تکرار یک تصویر، در پرهیز از فراموشی، یا حتی در ناتوانی از سخن گفتن. این اشکال متنوع، نشان میدهند که اندوه جمعی را نمیتوان به یک زبان واحد یا یک شیوۀ خاص فروکاست. آنچه اهمیت دارد، امکان حضور اندوه در فضای اجتماعی است؛ حضوری که نه سرکوب شود و نه مصرف گردد. در این معنا، اندوه جمعی نوعی یادآوری مداوم است: یادآوری آسیبپذیری انسان، ناتمامی روایتها، و شکنندگی پیوندهای اجتماعی. این یادآوری، اگرچه دردناک است، اما میتواند مانع سادهسازی تجربۀ انسانی شود. مواجهۀ مسئولانه با اندوه جمعی، مستلزم پذیرش این واقعیت است که برخی زخمها ترمیم نمیشوند، بلکه تنها معناهای تازهای پیرامون آنها شکل میگیرد.
نکتۀ مهم دیگر، پرهیز از اخلاقیسازی اندوه است. اندوه جمعی نه نشانۀ ضعف است و نه فضیلتی اخلاقی. نه میتوان آن را ستایش کرد و نه باید از آن شرمسار بود. اندوه، در این معنا، پاسخی انسانی به فقدان است؛ پاسخی که شکل و شدت آن، به زمینههای تاریخی، فرهنگی و اجتماعی وابسته است. مواجهۀ درست، مستلزم کنار گذاشتن انتظارهای هنجاری دربارۀ «چگونگی سوگواری» و گشودن فضا برای تنوع تجربههاست.
آنچه این مقاله بر آن تأکید میکند، ضرورت دیدن اندوه جمعی بهعنوان بخشی از واقعیت اجتماعی معاصر است؛ واقعیتی که نه میتوان آن را نادیده گرفت و نه بهطور کامل در قالب نظریه مهار کرد. نظریهها، در بهترین حالت، ابزارهایی برای نزدیک شدن به این تجربهاند، نه جایگزینی برای آن. اندوه جمعی همواره چیزی بیش از آن است که بتوان بهطور کامل توضیحش داد؛ اما همین تلاش برای فهم، خود شکلی از مواجهه است. «حرف آخر» این متن، نه دعوت به عبور از اندوه، بلکه دعوت به مکث در برابر آن است: مکثی که امکان دیدن، شنیدن و اندیشیدن را فراهم میکند. شاید در این مکث، اندوه همچنان باقی بماند، اما به تجربهای بدل شود که بهجای انکار یا تسکین شتابزده، با آگاهی، حساسیت و مسئولیت اجتماعی زیسته میشود.
[۱] Jetztzeit
[۲] (Ricœur, 1984/1990).
[۳] grievability
[۴] Butler, 2004; 2009
[۵] Das, 2006
[۶] Benjamin, 1940
[۷] Das, 2006
[۸] Scheper-Hughes, 1992
[۹] Butler, 2004
[۱۰] Maurice Halbwachs
[۱۱] Nancy Scheper-Hughes
[۱۲] Viktor Frankl
[۱۳] Veena Das
[۱۴] Life and Words
[۱۵] Judith Butler
[۱۶] Victor Turner
[۱۷] Sara Ahmed
[۱۸] Ernesto Laclau
[۱۹] Chantal Mouffe
References
Ahmed, S. (2004). The cultural politics of emotion. Edinburgh University Press.
Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.
Benjamin, W. (2007). Selected writings (Vol. 4: 1938–۱۹۴۰). Harvard University Press.
Butler, J. (2004). Precarious life: The powers of mourning and violence. Verso.
Butler, J. (2009). Frames of war: When is life grievable? Verso.
Caruth, C. (1996). Unclaimed experience: Trauma, narrative, and history. Johns Hopkins University Press.
Das, V. (2007). Life and words: Violence and the descent into the ordinary. University of California Press.
Halbwachs, M. (1992). On collective memory (L. A. Coser, Trans.). University of Chicago Press. (Original work published 1950)
Laclau, E., & Mouffe, C. (1985). Hegemony and socialist strategy: Towards a radical democratic politics. Verso.
Laplanche, J., & Pontalis, J.-B. (1988). The language of psychoanalysis. Karnac Books.
Ricoeur, P. (1984–۱۹۸۸). Time and narrative (Vols. 1–۳). University of Chicago Press.
Ricoeur, P. (2004). Memory, history, forgetting. University of Chicago Press.