ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ

پایان کار رضا شاه (بخش پایانی)


  قسمت چهارم ، آخرین قسمت پژوهشهای فرهنگی مدرن در ایران ناگفته نماند که  «وانمودگی»، بنیان و خصیصه اصلیِ حکومت محمد رضا شاه بود. نمایندگان و نخست وزیرانِ مطیع و فرمانبردار،  همگی می بایست وانمود  به حراست از قانون اساسیِ مشروطه کنند. و از قضا در سایه و پناه  همین پوشش و وانمودگی بود که  مردم ، خصوصا روشنفکران ملی (ملی گرایان و آزاد اندیشان) می توانستند «جنبش مشروطه» را چه به طور شفاهی و یا مکتوب به تفسیر چند باره و چند باره درآورند و بدین سان آنرا زنده نگاه دارند. هر چند در دوران حکومت محمدرضا پهلوی ممکن بود ، یادآوری ها با افسوس و دریغ نسبت به از دست رفتن فرصتها همراه بوده باشد ، اما امروزه با توجه به تجربه های جهانی و دسترسیِ هر روزه ی آسان تر به ارتباطات و اطلاعات اجتماعی و فرهنگی مختلف و متفاوت ، توانسته ایم به حافظه تاریخیِ جمعی...
ادامه خواندن

با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت هفدهم)


پژوهشهای فرهنگی مدرن در ایران د. رضا خان در مسیر سلطنت با وجود اعمال غیر قانونی رضا خان ، وی در آبان 1302 به مقام نخست وزیری می‌رسد و حتی قبل از افتتاح مجلس پنجم (22 بهمن 1302)، پیشاپیش اکثریت اعضاء مجلس را که از اصلاح طلبان غیر مذهبی بودند، موافق با خود کرده بود. به هر حال در این دوران رضا خان، هم  به محبوبیتهایی نزد برخی از محافل روشنفکری دست یافته بود و هم طولی نمی‌کشد که نا امیدی هایی را برایشان به وجود می‌آورد.  همانگونه که پیش از این تا مدتی محافظه کاران مذهبی را حامی خود کرده بود و با عوام فریبی هایش، خود را نزد توده ها، به عنوان مردی متدین ، فریفه بود. در این ایام حزب تجدد و سوسیالیست ها از حامیان اصلی وی در مجلس پنجم به شمار می‌رفتند. حزب تجدد ، متشکل از جوانان تحصیل کرده ای بود که در مجلسِ...
ادامه خواندن

با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت شانزدهم)


 ورود رضا خان به مجلس چهارم ، و هیئت دولت چنانچه ملاحظه می‌شود، اکنون ساختار دیوانی کشور در حال جابه جایی از سنت ، به شیوه مدرنی است که آنرا از راه اصلاحات به انجام می‌رساند و قوانینش را از «راه پارلمانی» پیش می‌برد. و این از موارد بسیار مهم و درخور توجه است. زیرا دیگر ، این شاهِ صاحب قدرت و مبتنی بر فرهنگ فئودالی نیست که به نیّت کارهای عام المنفعه، به اصلاحاتی می‌پردازد که مخل قدرتش نمی شود؛  بلکه مجلس است که موظف به پیش بردن طرحها و برنامه های اصلاحات است و آنها را به «تصویب» می رساند. حتی اگر این مجلس از آن شکل دموکراتیکی که در همان ایام در انگلستان و یا فرانسه جریان داشت، فاصله داشت، اما مسئله مهم این بود که از قدرت و اختیارِ شاه خارج شده بود؛  در واقع صِرف کلمه «تصویب مجلس» ، مصوبات مجلس را در ادبیاتی جای...
ادامه خواندن

5. با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت پانزدهم)


پژوهشهای فرهنگی مدرن در ایران ج. ورود رضا خان به مجلس چهارم ، و هیئت دولت اگر همه اینها، جهت زدودن تبعیض اجتماعی از اقشار مختلف  بوده، اگر روحانیان به این دلیل از مصدرهای قدرتی خویش پایین کشیده شدند تا  «عدالت اجتماعی»، و برابری حقوق همگان، در جامعه حضور یابد، خوب است بدانیم که این قانون گذری های  بدون ضمانت اجراییِ برابری حقوق همگان، فقط روحانیت را از سر راه بوروکراتهایی برداشت که حامل نظام جدید بودند . همان گروهی که پیوندی بنیادین با نظام سیاسی و اجتماعی جدید داشتند و طبقه جدیدالتأسیس اشراف بوروکرات را میساختند و منتظر بودند تا خود به جای روحانیون بر مصدرهای قدرت بنشینند. زیرا  موردهایی گزارش شده است که عملا بر خلاف انحلال تبعیض اجتماعی بوده است. گزارشهایی که دال بر افشاء تبعیض های جدید در دستگاه دیوان سالاری است . کسروی که خاطرات زیادی از ایامی دارد که در عدلیه کار می‌کرده ،...
ادامه خواندن

با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت چهاردهم)


  پژوهشهای فرهنگی مدرن در ایران ج. ورود رضا خان به مجلس چهارم ، و هیئت دولت نوشته زهره روحی دولت سید ضیا فقط 90 روز دوام داشت.  ده روز بعد از آن ، قوام السلطنه فهرست هیئت دولت خود را اعلام  می‌کند. در بین آنان نام رضا خان ، به عنوان وزیر جنگ و دکتر مصدق ، در مقام وزیر مالیه به چشم می‌خورد. مجلس چهارم ، افتتاح میشود و دولت احمد قوام با اشاره به اهمیت و لزوم «توسعه قوای نظامی» ، و متحدالشکل کردن آن، برنامه اصلاحاتی خود را چنین علام می‌دارد:  «اول، توجه به رفاه طبقه سوم و رفع بیکاری و اصلاح حال زارع و توجه به بهبود امر فلاحت. دوم ،  به راه انداختن بانک استقراضی (بانکی که دولت شوروی آنرا با کلیه محاسباتش به ایران واگذار کرده بود، به موجب معاهده  ) و کلیه شعب آن در مرکز و ایالات به عنوان بانک دولتی...
ادامه خواندن

با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت سیزدهم)


  پژوهشهای فرهنگی مدرن در ایران ب . کامیابی های سردار سپه در زمان سرکوب جنبش جنگلی ها ، مسئولیت عملیاتی به طور کامل با رضا خان بود،  وی هم به پشتگرمی پیمان نامه دوستی با دولت شوروی ـ که اطمینان خاطر داشت، ارتش سرخ، جنگلی ها را تنها خواهد گذارد ـ  و هم برای نشان دادن توانایی خود و دستیابی به وجهه لازم، قبل از هر کاری ، جنبش جنگل را سرکوب کرد . بهار گزارش تأسف  باری دارد، از پشت کردن نیروهای سرخ به جنبش جنگلی ها : «رفیق روتشین در تهران با سیاسیّون ملی و دولتی گرم گرفته بود و امیدوار شده که قرارداد روس و ایران به همین زودیها از مجلس خواهد گذشت و عملیات دیپلماسیِ وی در ایران آغاز خواهد شد ـ بنابراین از مساعدت جدی دولت شوروی با انقلاب [و انقلابیونِ] گیلان، ساعت به ساعت می کاست ـ چنانکه به تاریخ سرطان [تیر ماه]...
ادامه خواندن

5. با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت یازدهم)


پژوهش های فرهنگی مدرن در ایران ب . کامیابی های سردار سپه برخی از مدارک نشان از این دارد که طراح کودتای سوم اسفند 1299 انگلیسها بودند . بهار نقل می کند که مستشار سفارت انگلیس یعنی مستر اسمارت ، بارها در مورد «چگونگی ایجاد حکومت مقتدر در ایران » با وی سخن گفته بود ( 49 ).  کودتایی که طرحش را انگلیس ها ریختند و توسط سید ضیاء طباطبایی و رضا خان عملی گردید. در آن ایام رضا خان، بی بهره از هر شهرتی بود.  افسری چهل و یکی ، دو ساله و از خانواده ای ترک زبان و نظامی که در مازندران زندگی می‌کرد. همچون پدرش حرفه نظامی گری را انتخاب کرده و البته به قزاق ها پیوسته بود و در روزی که عملیات کودتای سید ضیاء را به عنوان فرمانده نظامی، رهبری می‌کرد درجه سرهنگی بریگاد قزاق را داشت با نزدیک به 3000 نظامی زیر دست.  به...
ادامه خواندن

با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت نهم)


پژوهشهای فرهنگی مدرن در ایران الف. توزیع قدرت شبه فئودالی و مقدمات ظهور «رضا شاه» اما چنانکه ملاحظه شد، و پیش از این گفتیم، سقوط قاجار، در غیاب هر گونه کنترل دموکراتیک انجام گرفت. هر چند سلطه استبداد قاجاری در هم شکسته می‌شود و  منافع اقشار و گروههای مختلفی که تا آن زمان همگی تحت عنوان «رعایا» شناخته می‌شدند، از هم متمایز  و آشکار می‌شوند ـ  و بدین ترتیب «جنگ خدایان» و یا «نزاع ارزشی و منافع طبقاتی» ، تبدیل به امری اجتناب ناپذیر میگردد ، ـ اما از آنجا که هنوز بازنگری انتقادی بر اقتدار و سلطه نگرشهای تک ساحتی، انجام نگرفته ، عرصه ظهورِ «تفاوت» و «تمایزات» با سرکوب مواجه می‌شود. به هر حال در این طیفِ وسیعِ رعایای گریخته از بند استبداد قاجاری،  همه گونه قشر و طبقه و تعلق خاطر به قلمروهای اجتماعی و اقتصادی و سیاسیِ مختلف وجود داشته است که از آنجا که خود...
ادامه خواندن

با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت هشتم)


پژوهشهای فرهنگی مدرن در ایران الف. توزیع قدرت شبه فئودالی و مقدمات ظهور «رضا شاه» نوشته زهره روحی اما اینگونه رخ نداد چرا که اسباب و امکانات چنین آرزوهایی فراهم نبود. به این دلیل مهم که  بعد از فروپاشی قاجار، چنانچه گفته ایم، گروههایی در عرصه قدرت حضور یافتند که گرچه در سرنگونی قاجار و پیروزیِ نهضت مشروطه با یکدیگر همکاری داشتند، اما پس از پیروزی نهضت ، به دلیل تمامیت خواهی، رشته همکاری و اتحاد با سایر طبقات اجتماعی را قطع و تنها از منافع خود و هم قشری های خود حمایت کردند. که در نتیجه آنها را به رقابت بسیار شدیدی با یکدیگر وامیداشت که هر روزه عرصه این رقابت تنگ تر و شدیدتر و خشن تر می‌شد. بنابراین هر دو گروه مدعی قدرت، شرط پیروزی خود را در اتحاد با گروههایی نزدیک به منافع خود دیدند. به عنوان مثال روحانیان برجسته ای که از سرمایه نمادین برخوردار...
ادامه خواندن

با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت هفتم)


پژوهشهای فرهنگی مدرن در ایران الف. توزیع قدرت شبه فئودالی و مقدمات ظهور «رضا شاه» خوب است همینجا این را هم بگوییم که واکنشی که نسبت به این قرارداد صورت گرفت، ظاهراً برای وثوق الدوله مایه ابتکار عمل در به دست آوردن نتیجه مطلوب از طریق مجراهای «به ظاهر» قانونی شد. به بیانی وی پس از این تجربه،  ترتیبی می‌دهد تا زد و بندهای دولت و دیوانی ، به طور کلی صورتی قانونی و علنی بیابند . یحیی دولت آبادی، صحبت از هزاران اوراق «دولت نویسانده»ای می‌کند که به ابتکار وثوق الدوله تهیه شده بود و پیشاپیش نتیجه مطلوب از آنها به دست می‌آمد. چنانچه می‌نویسد : « این رویه دولتیان، در مجلس چهارم چنانکه از پیش نوشته شده، به دست تدبیر وثوق الدوله برای گذرانیدن قرارداد ایران و انگلیس شروع شد، [پس از آن] در هر مجلس کم و بیش انجام می گرفت» (  31)). این اوراق از سوی...
ادامه خواندن

از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت چهارم)


  پژوهشهای فرهنگی مدرن در ایران 5. با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت چهارم) الف. توزیع قدرت شبه فئودالی و مقدمات ظهور «رضا شاه» نوشته زهره روحی باری، گاهی این نزاعِ «اجتماعی و طبقاتی»، بین این دو جریانِ قدرت طلب، چنان به افراط آلوده می‌شد که از سوی سکولارها، کار به  بغض و کینه و دین ستیزیِ علنی، منتهی می‌شد  (14  ) ؛ که در لحظاتی از این دست ، کاملا فراموش میشد در زمان شکل گیری جنبش مشروطه ، بخشی از سرمایه اجتماعی در به حرکت آوردن توده ها، از سوی روحانیان مترقی و آزادی خواه بوده است. به عنوان مثال ، در لیست اعضاء فرقه اعتدالیون، نام آیت الله طباطبایی به چشم می‌خورد. و درجا به یاد می‌آوریم که وی در مجلس اول به عنوان آزادی خواه، اعتراف کرده بود که درک و آشنایی اش با «مشروطه»، توسط مترقیان اصلاح طلبی بوده که کشورهای مشروطه...
ادامه خواندن

5. با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (3)


پژوهشهای فرهنگی مدرن در ایران الف. توزیع قدرت شبه فئودالی و مقدمات ظهور «رضا شاه»  بنابراین چنانچه ملاحظه می‌شود، بسیاری از آشوبهای شهرها و ایالتها ، به دلیل تداوم همان ساختار سیاسی و اجتماعی عشایریِ دیرینه در تاریخ ایران است: «تصرف قدرت و ثروت توسط یک قوم ». و یا «تصرف قدرت و ثروت هر منطقه توسط یک قوم». از نگاه امروز ، پس از صد سال، آنچه بیش از هرچیز نمود دارد، تشابه عملِ بین این گروه های به اصطلاح وطنی با بیگانگانِ چپاول گر است. هر دو در «نفس تصرف» شبیه یکدیگرند. یکی بیشتر و دیگری کمتر. شاید به همین دلیل است که قبیله هایی که در این ثروت سهمی نداشتند، به راحتی با روسیه و انگلیس که نیروهای خود را در شهرها و مناطق شمال و جنوب پیاده کرده بودند ، ارتباط برقرار می‌ساختند و به تفاهم می‌رسیدند و جهت نبرد با حکومت مرکزی ـ که آن...
ادامه خواندن

5. با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا نا امیدی (قسمت اول)


پژوهشهای فرهنگی مدرن در ایران الف. توزیع قدرت شبه فئودالی و مقدمات ظهور «رضا شاه» «روشنفکران جوان ما به آسانی قادر به فهم دوره پادشاهی رضا شاه نبوده و بنابراین شاید نتوانند در این باره داوری کنند ،(...) چون جوانتر از آن هستند که اوضاع پر آشوب و هرج و مرجی را که منجر به ظهور مستبدی مانند رضا شاه شده بود ، به یاد آورند» ( 1 ) ، این سخنی است که احمد کسروی ( حقوق دان و تاریخ نویس) در سال 1321، یعنی یک سال پس از استعفای اجباری «رضا شاه» ، ـ در جریان محاکمه افسران امنیتیِ وابسته به حکومت خودکامه و استبدادی رضا پهلوی ـ ، به زبان آورد. گفته ای هوشمندانه و اثر گذار که تماماً تأکیدی است بر انضمامی بودن شرایط اجتماعی و سیاسیِ مقاطع مختلف تاریخی. فراخواندن افقی از سپهر تاریخیِ موقعیت و یا وضعیتی مشخص از میان انبوه موقعیت ها و...
ادامه خواندن