ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

درباره جمال‌الدین مستقيمى: از این تخته بند تن!

 

 

دکتر جمال‌الدین مستقيمى را «پدر آناتومى ايران» می‌دانند. او طى چند دهه فعاليت علمى، خدمات ارزنده‌ای در حوزه بسط و گسترش دانش آناتومى در ايران كرده و یافته‌های علمى او ابعاد جهانى نيز يافته است…

- پدر آناتومى ايران
ـ متولد ۱۲۹۴ شيراز
- درگذشت ۶ آذرماه ۱۳۸۴ مشهد
-اولین دستیار آزمایشگاهی علم آناتومی در ایران
ـ پايان تحصيلات متوسطه در شيراز
ـ عزيمت به تهران و تحصيل در دانشكده پزشكى
ـ حضور در کلاس درس تشريح پروفسور بلر و دستيارى او
ـ فارغ‌التحصیل اولين گروه دانشكده پزشكى تهران ۱۳۱۷
ـ تأسيس مدرسه عالى بهداشت مشهد و تأسيس دومين سالن تشريح ايران ۱۳۱۹
ـ رياست بهدارى كاشمر
ـ تدريس در دانشكده علوم پزشكى مشهد و مدیر گروه تشريح ۱۳۲۸ تا ۱۳۵۲
ـ ارتقا به درجه استادى دانشگاه ۱۳۳۶
ـ تأسيس ۷سالن تشريح در شهرهاى ايران تا قبل از بازنشستگى
ـ بازنشستگى ۱۳۵۲
ـ تدريس در دانشگاه تهران، دانشگاه اروميه، دانشكده علوم پزشكى مشهد و... تا سال ۱۳۷۳
- کسب عنوان بزرگ‌ترین آناتومیست قرن بیستم و پدر علم اندام‌شناسی به دلیل خدمات و کشفیاتی که در این علم انجام داده و به دلیل ۶۵ سال تلاش در علم آناتومی
- تصویب و ثبت جهانی پژوهش علمی «اثبات عدم ارتباط بین دو پیاز شامه در مغز» در سال ۱۹۶۵ در هشتمین گنگره بین‌المللی آناتومی و تشریح در آلمان
- تهیه مدل‌های بیوپلاستیک در سال ۱۹۶۰ در کشور آلمان برای اولین بار

 

ـ برخى از آثار او عبارت‌اند از:
كالبدشكافى انسانى، تشريح و فيزيولوژى، بافت‌شناسی، جنین‌شناسی، رویان‌شناسی و...
تصحیح کتاب‌های معتبر آناتومی جهان ازجمله SOBOTTA و GRAYS ANATOMY

 
جواد كزلان توسى ـ زهرا خان: می‌گویند اين مرد بيشتر عمر خود را در اتاق تشريح دانشگاه گذرانده است. جمعه، روزهاى عيد و تعطيل هم براى او معنا نداشته و حتى گاهى کنار جسد خوابش می‌برده و صبح خود را كنار جسد می‌یافته است!
از پدر علم آناتومى ايران می‌گوییم او كه عمر پربركت خود را درراه خدمت به علم پزشكى سپرى كرده است. دكتر جمال‌الدین مستقيمى را در منزلش، واقع در خیابان گلستان مشهد ملاقات می‌کنیم.
دكتر از مدتى قبل تحت عمل جراحى پا قرارگرفته است و به سبب درد پا بی‌قرار است. می‌خواهد كه او را به اتاقش ببرند و جمع ما را ترك می‌کند.

دختر او از زندگى پدر علم آناتومى ايران می‌گوید:
جمال‌الدین مستقيمى در سال ۱۲۹۴ در شيراز متولد شد. او تا پايان دبيرستان در شيراز تحصيل کرد و سپس به تشويق رئيس اداره فرهنگ شيراز براى ادامه تحصيل راهى تهران شد. او ابتدا قصد ورود به دانشكده را داشت، اما هنگام رفتن براى ثبت‌نام در بين راه به‌طور تصادفى دوستى را می‌بیند و با پيشنهاد او هردو راهى دانشگاه پزشكى شدند. تا قبل از آن زمان دانشكده پزشكى در تهران تأسيس نشده بود و پذيرش دانشجو نيز به‌صورت كنكور نبود.
کار خوب تشريح او درهمان اوايل، نظر پروفسور آمريكايى تشريح دكتر بلر را به خود جلب كرده و از آن زمان مستقيمى به آناتومى علاقه‌مند می‌شود.
در سال ۱۳۱۷ او به‌عنوان اولين گروه از دانشكده پزشكى تهران، فارغ‌التحصیل می‌شود و دو سال سربازى را پس‌ازآن در كرمان می‌گذراند. در سال ۱۳۱۹ براى تأسيس مدرسه عالى بهداشت راهى مشهد می‌شود و به همراه تنها پزشكان آن زمان مشهد، اين مدرسه را تأسيس می‌کند.
مستقيمى در پى به وجود آمدن اختلافاتى بين آن استادان و دانشگاه تهران و معلق ماندن مدرسه عالى بهداشت به كاشمر می‌رود و دو سالی را در آنجا به‌عنوان رئيس بهدارى به خدمت مشغول می‌شود. در سال ۱۳۲۸ اين مدرسه به‌طور رسمى به دانشكده پزشكى تبديل می‌شود و او با حكم دانشيارى به تدريس در آن می‌پردازد. در سال ۱۳۳۶ او به رتبه استادى ارتقا می‌یابد. از ابتداى تأسيس دانشكده پزشكى مشهد تا سال ۱۳۵۲ جمال‌الدین مستقيمى به‌عنوان استاد كرسى و مدير گروه آناتومى دانشكده پزشكى مشهد باقى می‌ماند. تا اينكه در ۳۰ مهرماه آن سال با درخواست بازنشستگى از دانشگاه مشهد بازنشسته می‌شود و از فرداى آن روز در بيمارستان شفا يحيائيان تهران مشغول تدريس به رزیدنت‌های گوش، حلق و بينى می‌شود.
او پس از انقلاب در سال ۱۳۶۱ به دعوت دانشگاه اروميه در آن دانشگاه تدريس می‌کند.
سال ۱۳۶۴ مستقيمى به درخواست دکتر بهرامی، رئيس دانشگاه مشهد، به اين شهر برمی‌گردد. به دليل خالى شدن دانشگاه‌ها از استاد، بعد از انقلاب اولين گروه دانشجويان در داخل زیر نظر او در مشهد تربيت می‌شوند.
در این سال‌ها او به دعوت دانشگاه‌های ديگر، در شهرهاى مختلف ايران نيز به تدريس می‌پرداخته است. سال ۱۳۶۹ بار دیگر از دانشگاه مشهد می‌رود و پس‌ازآن تا سال ۱۳۷۳ هفته‌ای یک‌بار براى تدريسبه دانشجويان phd به تهران مسافرت می‌کند. او در ۳۰سال اوليه خدمت خود ۷آزمايشگاه تشريح را راه‌اندازی می‌کند.
در مشهد، اهواز، بيمارستان يحيائيان تهران، مركز علوم پزشكى ايران، اروميه، بابل و نيز در تأسيس آزمايشگاه تشريح دانشگاه تهران نيز شركت داشته است.
جمال‌الدین مستقيمى نويسنده كتاب مشهور كالبدشناسى انسانى، بيش از ۵۰ سال از عمر خويش را صرف تربيت نيروهاى متخصص در این رشته كرده است. آناتومى، پايه طب است و بدون آموزش صحيح آناتومى نمی‌توان پزشك خوب تربيت كرد. و جمال‌الدین مستقيمى، سهم مهم و ویژه‌ای در پيشبرد و تكامل اين دانش پايه داشته است. در سالن تشريح دانشكده علوم پزشكى مشهد، او پيگير و خستگی‌ناپذیر در جست‌وجوی تشريح و تحليل اجزاى بدن انسان، صدها جسد و جنازه را شكافته و تجزيه كرده است.
اكثر فارغ‌التحصیلان اين دانشكده در حدفاصل ۱۳۱۹ تا ۱۳۶۰ خاطرات ويژه و به‌یادماندنی از كلاس درس دكتر مستقيمى دارند. برخى از این فارغ‌التحصیلان، پيرمردى به نام «مش تقى» را به ياد می‌آورند كه در سالن تشريح دانشكده، مسئول حفظ و نگهدارى اجساد بود و دكتر مستقيمى به او بسيارى از نكات ظريف فنى وعلمى مقدمات تشريح را آموخته بود. در پشت ساختمان دانشكده علوم پزشكى مشهد ـ از همان سالى كه جمال‌الدین مستقيمى سالن تشريح اين دانشكده را تأسيس كرد ـ دریچه‌ای رو به خيابان تعبيه شده بود كه با كمك شهردارى و پليس شهر، اجساد مجهول‌الهویه‌ای كه در سطح شهر يافت می‌شد را به درون اين دريچه انتقال می‌دادند. گويا اين دريچه راهى مستقيم به حوض‌خانه مش تقى داشته است كه با انواع و اقسام داروهاى نگهدارى اجساد ، هماره مملو از جسدهاى آماده براى تشريح دكتر مستقيمى بود.

شايد هیچ‌کدام از اين اجساد در تصورشان هم نمی‌گنجید كه روزى ابزار يكى از مهم‌ترین کنکاش‌های علم پزشكى ايران باشند.
به گفته دكتر حقير كه يكى از دانشجويان دكتر مستقيمى بوده است، بالاترين آمار تشريح جسد يعنى ۶۰۰ مورد ، در دنيا به دكتر مستقيمى تعلق دارد. او به نقل از دكتر جهانشاه صالح، پزشك نامدار قديمى، می‌گوید: دكتر حقير از دوران دانشجويى به ياد می‌آورد كه مدعيان اصلى آناتومى در دنيا ۴ نفر هستند. يكى دكتر مستقيمى در مشهد، يكى در فرانسه، يكى در روسيه و ديگرى در آلمان.
«دكتر مستقيمى مخالف شديد استفاده از اسلايد بود. وقتى سر کلاس می‌آمد تکه‌هایی از جسد زير بغلش بود و از همان رديف جلو به تک‌به‌تک بچه‌ها نشان می‌داد.»
دكتر مستقيمى در طراحى و ساختن انواع مدل اعضاى بدن انسان بی‌همتاست. او اولين كسى است كه با ابتكار خويش مدل‌های طبيعى و غيرطبيعى اعضاى بدن انسان را طراحى كرده و ساخته است.وقتى مدل پايه مغز او را در كنگره بین‌المللی تشريح در لنيزگراد به معرض نمايش گذاشته‌اند، تعجب بسيارى از پزشكان جهانى شرکت‌کننده را برانگيخته است.
اين كنگره در آگوست ۱۹۷۰ م. در شهر لنيزگراد روسيه برگزار شده است، براى شركت در اين كنگره اكثر پزشكان ايران كه فارغ‌التحصیل فرانسه بودند از پاريس به روسيه رفتند، اما مستقيمى از مشهد به سمت مرز روسيه راه می‌افتد و نمی‌داند كسانى كه از كشورهاى غيراروپايى می‌آیند، بايد مدتى در قرنطينه باشند و يا برگه واكسن داشته باشند. بنابراين روزهاى اول كنگره را در قرنطينه به سر می‌برد و روز آخر كنگره از قرنطينه آزادمى شود با اين حال مدل هسته‌های مغز او در آن كنگره به‌عنوان مدل برتر انتخاب می‌شود. پزشكان حاضر در كنگره از اينكه او مدتى را در قرنطينه سپرى كرده و از حضور در كنگره محروم بوده ابراز تأسف می‌کنند اما جمال‌الدین مستقيمى می‌گوید: نه! اتفاقاً فرصت خوبى بود تا تمام استخوان‌های بدن را براى كسانى كه در قرنطينه بودند، تدريس كنم!
ازجمله ابتكارهاى ويژه مستقيمى، ماكت شبكه خون‌رسانی بدن انسان بود. اما در رگ‌های يك جنين مرده، مايع پلاستيكى مقاوم در برابر اسيد را تزريق می‌کرد. اين مايع در سراسر شبكه رگ‌ها و مویرگ‌های جنين گسترش می‌یافت. پس‌ازآن، جنين را در اسيد حل می‌کرد، آنچه باقى می‌ماند، شبكه كامل رگ‌ها و مویرگ‌ها در طرح بدن جنين بود...
دكتر بربرستانى درباره ابتكارهاى شاگردان او می‌گوید: «همه كارهاى دكتر ابتكارى بود. او تنها كسى است كه در ايران مولاژهاى طبيعى در غلاف پلاستيك ساخت و به بخش آناتومى دانشكده مشهد اهدا كرد»
وجود اين مدل‌های بيوپلاستيك كه دكتر مستقيمى براى ساختن آن‌ها وقت و هزينه بسيارى را صرف كرده است، يك ويژگى ممتاز بخش آناتومى دانشگاه پزشكى مشهد در مقايسه با دانشگاه‌های ديگر ايران به شمار می‌رود.
دكتر حكمت، استاد آناتومى دانشكده شهيد بهشتى تهران است او نيز درباره دكتر مستقيمى می‌گوید: او عاشق علم تشريح بود و تنها كسى است كه به خاطر عشق فراوان به اين رشته مطب را تعطيل كرد و تمام‌وقتش را به مطالعه، تحقيق و تدريس در این رشته پرداخت.
در آن زمان كه به كار طبابت هم مشغول بود، منشى نداشت. مریض‌ها را یکی‌یکی صدا می‌کردند و با بيماران بسيار برخورد صميمانه داشت.
دستيابى به او هميشه ساده بود. هرگز نفهميدم از بيمار پول طلب كنند و يا بگويند فلان قدر می‌شود. مريض پولى می‌گذاشت و می‌رفت و اگر نداشت دكتر پولى از او طلب نمی‌کرد.
دكتر جمال‌الدین مستقيمى در سراسر زندگى پرفرازونشیب کاری‌اش با قناعت كامل زندگى كرده و درحالی‌که بسيارى از شاگردهاى او و شاگردهاى شاگردهاى او، درآمدهاى كلان دارند، مستقيمى با حقوق تدريس و بازنشستگى زندگى كرده است.
رضيئى، جراح و مدرس دانشگاه علوم پزشكى مشهد نیز می‌گوید: استاد واقعاً در فهم هرچه راحت‌تر درس‌های سخت آناتومى معجزه می‌کرد، چراکه عاشقانه درس می‌داد و براى فهماندن راحت درس به دانشجويان با تمام وجود و صميمانه تلاش می‌کرد.
ياسمن مستقيمى، فرزند دكتر، درباره حضور پدر در منزل می‌گوید: پدرم صبح زود ساعت ۴ بيدار می‌شد و مطالعه می‌کرد و به قول يكى از فارغ‌التحصیلان آموزشگاه عالى بهداشت قبل از اينكه کله‌پاچه‌ای‌ها دكانشان را باز كنند، او در سالن تشريح را باز می‌کرد! او ادامه می‌دهد: من هرگز درس‌های انگليسى سر میز ناهار و صبحانه و درس‌های آناتومى موقع پیاده‌روی‌های بعدازظهر را فراموش نمی‌کنم.
پدر آناتومى ايران صاحب تأليفاتى چون كالبدشناسى انسانى، تشريح و فيزيولوژى و بافت‌شناسی و جنین‌شناسی، رویان‌شناسی و... نيز هست و هشت تحقيق علمى مفيد كه براى اولين بار توسط او مطرح شده است نيز ازجمله دستاوردهاى سال‌ها تلاش بی‌وقفه‌اش درزمینهٔ علم آناتومى به شمار می‌آید. دكتر اين روزها هنوز گرفتار رنج و درد ناشى از تصادف چند سال پيش خود در يزد است.
دكتر تقى زاده ارتوپد مقيم تهران كه از شاگردان كلاس تشريح دكتر مستقيمى بوده است، همراه با استاد ارتوپد خود، مدت‌ها بعد از تصادف دكتر مستقيمى براى بيرون آوردن پلاك پاى او، در اتاق عمل بيمارستانى در مشهد حاضر می‌شود.
او به يادمى آورد كه دكتر مستقيمى در آن شرايط و كمى قبل از آنكه براى عمل جراحى بی‌هوش شود هم دست از تشريح و آناليز اجزاى درونى بدن برنمی‌دارد و او را به نكته مهمى درباره رباط مچ پا آگاه می‌کند. تقى زاده می‌گوید: «استاد ناگاه از جيب لباسش يك قطعه از مچ پا را بيرون آورد و توضيح داد كه جدار داخلى مچ پا از دو رباط دلتوئيد تشكيل شده؛ يك رشته رباط عمقى و يك رشته سطحى، حال آنكه قبل از دكتر مستقيمى تصور بر اين بود كه تنها يك رباط دلتوئيد در مچ پا وجود دارد.»
روحيه جست‌وجوگر جمال‌الدین مستقيمى همواره در او حضورى پررنگ داشته است. او مردى است كه در سراسر زندگى پربارش جز به دانش و حرفه‌اش فكر نكرده و حتى خواب و رؤياى او نيز در اتاق تشريح طى شده است.
دكتر مستقيمى می‌گوید: «در اوايلى كه كار تشريح را شروع كرده بودم، یک‌شب خواب ديدم در يك مكان بزرگى هستم و چند تا جسد آنجا گذاشته‌اند. يكى از آن‌ها سرش را بلند كرد و به من گفت: شما چرا به ما دارو تزريق می‌کنید؟ خيلى ترسيدم و گفتم: تقصير من نيست! دكتر بلر گفته است جسدها را دارو بزن... و بعدازآن با ترس‌ولرز شديدى از خواب بيدار شدم.

 

- این مقاله ابتدا در مجموعه «مهرگان» و در جشن‌نامه مشاهیر معاصر ایران به سفارش و دبیری محسن شهرنازدار تهیه و منتشر شده است. پروژه مهرگان که در موسسه فرهنگی- مطبوعاتی ایران به انجام رسید؛ به معرفی نخبگان ایرانی متولد 1290 تا 1330 خورشیدی می‌پرداخت. بخشی از این پروژه سال 1383در قالب کتاب منتشر شده است.

- ویرایش نخست توسط انسان‌شناسی و فرهنگ: 1398
- آماده‌سازی متن: فائزه حجاری زاده
-این نوشته خُرد است و امکان گسترش دارد.برای تکمیل و یا تصحیح اطلاعات نوشته شده، به آدرس زیر ایمیل بزنید:
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

 

 

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

رابرت ونتوری: پیچیدگی در گفتار، تضاد در رفتار
مفهوم شناسی و گونه شناسی انسان شناسی فاجعه

Related Posts