ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

«امت واحده» و هم گرایی متکثر

مجتبی احمدی
مسئله اختلاف، تاریخی به قدمت حیات بشر بر روی کره خاکی دارد. خداوند در قرآن، حل اختلافات در جامعه انسانی و تحقق وحدت را مهم‌ترین دلیل بعثت انبیا دانسته است: «مردم يک امت بودند؛ پس خدا پيامبران بشارت‌دهنده و ترساننده را فرستاد و بر آنان کتاب بر حق نازل کرد تا آن کتاب، در آنچه مردم اختلاف دارند، ميانشان حکم کند (سوره بقره/ بخشی از آیه 213).
در این آیه، به وضوح پیداست که انبیا برای خدمت به جامعه انسانی و رفع اختلاف مبعوث شده‌اند. اما تحقق وحدت حقیقی در مسیر نهضت انبیا در گرو تحقق نظم توحیدی بود؛ چون انبیا با تفسیر توحید، به‌عنوان مبنای مساوات و برادری، به دنبال از بین بردن زمینه هرگونه برتری‌طلبی و اشرافیت و حسادت‌ورزی و هموار کردن راه تکریم و تعاون و خدمت انسان‌ها به یکدیگر بودند. جالب است که مراد خداوند از تبیین توحید و عدم تحریف آن، این بوده که بعضی بر بعضی دیگر برتری‌طلبی نکنند: «بگو: اى اهل كتاب، بياييد از آن كلمه‏اى كه پذيرفته ما و شماست پيروى كنيم: آن‌كه جز خداى را نپرستيم و هيچ‌چيز را شريك او نسازيم و بعضى از ما، بعضى ديگر را، سواى خدا به پرستش نگيرد. اگر آنان رويگردان شدند بگو: شاهد باشيد كه ما مسلمان هستيم (آل‌عمران/64).
بنابراین «امت واحده» مبتنی بر نظم توحیدی در متن اصلی دین، به معنای حذف هرگونه برتری‌طلبی و علوخواهی در حیات بشری و برقراری مساوات اجتماعی است. البته این حساسیت خداوند در عدم تحریف توحید، و در نتیجه تبدیل آن به مبنایی برای برهم زدن مساوات اجتماعی، ناشی از وقوع این اتفاق در میان اهل کتاب بود؛ چون خداوند در نقد اصحاب ادیان مسیحیت و به‌ویژه یهودیت، برای هشدار به مسلمانان، در سوره توبه که آخرین سوره نازل شده است، می‌فرماید: «به‌جاى خدا، احبار و رهبانان خود را، و مسيح پسر مريم را، پروردگاران خود دانستند؛ حال آن‌كه دستور نداشتند مگر به اين‌كه معبودى يكتا بپرستند كه جز او معبودى نيست، و او از آنچه كه شريك او مى‏پندارند، منزه است» (توبه/ 31).
لذا خطر مهمی که در طول تاریخِ پس از انبیای الهی، ادیان توحیدی را همواره تهدید کرده، خارج شدن از نظم مشترک توحیدی و تبدیل شدن ادیان به آیین‌های فرقه‌ای و خاص از سوی اصحاب دین است؛ به نحوی که ادیان خود به عاملی برای بسط برتری‌طلبی اجتماعی و انحصارگرایی، و در نتیجه بروز اختلاف و برهم خوردن وحدت اجتماعی شوند. نکته مهم دیگر در فهم «امت واحده»، توجه به مسئله مساوات نژادی در خلقت از سوی خداست که در آیه نخست سوره نساء از آن با تعبیر «نفس واحده» یاد شده است: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَهٍ؛ ای مردم! بترسيد از پروردگارتان، آن‌که شما را از يک تن بيافريد» (نساء/1).
البته توجه به وجود تکثر قومی، نه به‌عنوان مبنایی برای اختلاف و تمایز و برتری‌طلبی، بلکه به‌عنوان مبنایی برای تعارف (شناخت متقابل) و رشد معرفت اجتماعی، و در نتیجه تکامل اجتماعی، از منظر قرآن امری مطلوب است. از این‌رو قرآن کریم برتری نژادی را رد می‌کند، اما تکثر قومی را با قرائت مذکور به رسمیت می‌شناسد. خداوند در سوره حجرات می‌فرماید: «ای مردم ، ما شما را از نری و ماده‌ای بيافريديم و شما را جماعت‌ها و قبيله‌ها کرديم تا يکديگر را بشناسيد؛ هر آينه گرامی‌ترين شما نزد خداوند، پرهيزگارترين شماست خدا دانا و کاردان است (حجرات/13). نکته جالب‌تر این‌که خدواند در همین آیه با بیان عبارت «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ»، زمینه پیدایش برتری‌طلبی و انحصارگرایی مبتنی بر تقوا را نیز سد می‌کند و تقوا را تنها ملاک برتری نزد خدا و نه نزد مردم برمی‌شمارد تا به سبب تقوا، تمایز و برخورداری از حقوق اجتماعی بیشتر پدید نیاید.
بخش دوم آیه 213 سوره مبارکه بقره، به بروز اختلاف پس از تبیین حق اشاره دارد؛ به تعبیر دیگر اختلافات در جامعه بشری، نه به دلیل جهل، بلکه ناشی از بداخلاقی‌ها و منفعت‌طلبی‌هاست و از همه مهم‌تر این‌که این بداخلاقی‌ها و منفعت‌طلبی‌ها در بین اصحاب دین پدید می‌آید و اصحاب دین خود به منشأ اختلاف تبدیل می‌شوند: «ولی جز کسانی که کتاب بر آنها نازل شده و حجت‌ها آشکار گشته بود، از روی حسد نسبت به هم، در آن اختلاف نکردند و خدا مؤمنان را به اراده خود در آن حقيقتی که اختلاف می‌کردند راه نمود، و خدا هرکس را که بخواهد به راه راست هدايت می‌کند» (بقره/213).
بنابراین خداوند، اولاً برای جلوگیری از بروز چنین اختلافی، علی‌رغم آن‌که گسترش اخلاق در قالب رحمت و مودت را مهم‌ترین مأموریت انبیا قرار داد و خطاب به پیامبر اسلام فرمود: «وَمَآ ارْسَلْنَكَ إِلاّ رَحْمَهً لِّلْعَلَمِینَ» (انبیا/107)؛ اما تحقق این هدف را از مسیر قیام برای عدالت، و نه توصیه اخلاقی صرف، قرار داد و ثانیاً برای انحصاری و اختصاصی نشدن دین، «ناس» به معنای عموم مردم را مخاطب قرار داد؛ هم‌چنان‌که این نکات را می‌توان در عبارت «لیقوم الناس بالقسط» به وضوح مشاهده کرد: «لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَن يَنصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ؛ به‌راستى [ما] پيامبران خود را با دلايل آشكار فرستاديم و با آنها كتاب و ميزان [حق و باطل‏] نازل نموديم تا مردم به عدل و انصاف برخيزند، و آهن را كه در آن نيرويى شديد و منافعى براى مردم است پديد آورديم، و تا خدا معلوم بدارد چه كسى در نهان، او و پيامبران را یاری می‌دهد همانا خداوند قوی و شکست‌ناپذیر است (حدید/25).
بنابراین، نظریه وحدت توحیدی مشروط به قیام مردم برای قسط است؛ به تعبیر دیگر، معرفت توحیدی به‌عنوان بستر نظری تحقق وحدت، شرط لازم است؛ اما شرط کافی، قیام عموم مردم برای گرفتن حق و تحقق عدالت است. لذا از آن‌جا که ادیان در طول تاریخ در خطر انحصاری و طایفه‌ای شدن بوده و هستند، موفقیت حکومت دینی از مسیر تحقق امت واحده میسر می‌شود که از بین بردن اختلافات، عموم‌گرایی به معنای فراهم آوردن امکان مشارکت و نظارت همه اقوام و مذاهب و اقشار اجتماعی در عرصه عمومی برای تحقق مصالح عمومی و در نتیجه حصول رضایت اجتماعی، از جمله شروط و مؤلفه‌های آن است. بنابراین جمهوریت و تجلی آن، مهم‌ترین عامل تحقق عدالت است و از همین‌رو، جمهوریت ذات اسلامیت است و مهم‌ترین ماموریت حکومت دینی در جهت عملی کردن هدف انبیا، تحقق جمهوریت به معنای تجلی تکثر در عرصه عمومی است.

این مطلب در چارچوب همکاری مشترک میان انسان شناسی و فرهنگ و مجله مسئله منتشر می شود

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

معرفی فرهنگ بومی از دریچه دوربین مستندسازان
فرهنگ مشترك اقوام آريايی: جشن ناواسارد

Related Posts