ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

آكادميا و فرهنگ در گفت و گو با ناصر فكوهي




شهر مدرن ايراني را بدون دانشگاه نمي توان تصور كرد. ناصر فكوهي، استاد انسان شناسي دانشگاه تهران در گفت وگوي حاضر با بيان اين سخن به بررسي نسبت دانشگاه و جامعه ايراني مي پردازد و ضمن بيان سير تطور دانشگاه در جهان غرب و در ايران، به نقاط سايه و روشن حضور دانشگاه در جامعه ايران مي پردازد. مدير موسسه انسان شناسي و فرهنگ معتقد است ما هنوز به نهادي به نام دانشگاه بطور كامل شكل و سامان نداده ايم و در اين شرايط لزوما سخن گفتن از ايجاد جريان هاي فكري پيرادانشگاهي و روشنفكري محض به نظرم چندان جدي نمي آيد:

نخست بفرماييد سير تطور دانشگاه در غرب به چه صورت بوده است؟
دانشگاه، در معناي مدرن كلمه، يك ابداع اروپايي است. هر چند اين نام قديمي از پيش از انقلاب هاي دموكراتيك قرن نوزدهم به مراكز تعليم ديني مسيحي تعلق داشت و اين نهادها زيرنظر كليسا بودند. اما انقلاب ترجيح داد كه آن نام را حفظ و در واقع «مصادره» كند همان گونه كه مدارس را از دست كليسا بيرون آورد و در اختيار خود گرفت و به حوزه هاي ديني تنها اجازه داد كه به صورت محدود در آموزش عمومي حضور داشته باشند. دولت هاي سياسي جديد همچنين محتواي دانشگاه ها را كاملا غيرديني (سكولار) كردند و آنها را در امتداد خط روشنگران قرار دادند. بعدها در قرن نوزدهم و بيستم، دانشگاه هاي اروپايي هر چه بيشتر تلاش كردند خود را افزون بر فلسفه و انديشه روشنگري و انسان گرايانه، به سنت «آكادمي» يوناني پيوند دهند و ساختار و برنامه هاي خود را در يك خط منطقي كه از يونان و رم مي گذرد قراردهند: خطي كه از لحاظ تاريخي چندان صحت ندارد. زيرا سنت دانشگاهي اروپايي به همان اندازه وامدار يونان و رم است كه وامدار سنت هاي ابراهيمي يهودي، مسيحي و اسلامي. حتي قرون وسطاي مسيحي كه آن را قرون تاريك مي نامند، سهم مهمي در رشد انديشه هاي علمي داشته است. به هر رو سنت دانشگاهي را در نمونه مدرن آن بايد متعلق به فرهنگ اروپايي بدانيم و به شكلي كه ما در اين سنت مي بينيم در جايي ديگر در جهان وجود نداشته است: يعني به صورت دموكراتيك و بر اساس يك نظام آموزش متصل و ساختاري با نظام سياسي. اما اگر دانشگاه را در معناي مذهبي يا «آكادميك» (يوناني و رومي) آن به معناي مركزي براي توليد شناخت و كنش مبتني بر آن به ويژه در برخي از شاخه ها نظير فلسفه، الهيات، پزشكي و نجوم در نظر بگيريم، اغلب تمدن هاي بزرگ از نظام هاي بين النهريني تا ايراني و مصري و غيره از چنين مراكزي برخوردار بوده اند. ما نيز از پيش از اسلام تا آغاز به كار دانشگاه هاي مدرن در ايران در قرن بيستم، چنين مراكزي را داشته ايم كه همواره با دو كاست بزرگ جنگجويان و روحانيون پيوند خورده بودند.

سرگذشت دانشگاه در ايران به چه صورت است؟
پس از تاسيس دانشگاه هاي مدرن در ايران، حوزه هاي علميه يك سنت ديني را ادامه مي دهند كه بي شباهت به دانشگاه هاي كاتوليك در جهان نيست و دانشگاه هاي دولتي به صورت سكولار تداوم مي يابند. پس از انقلاب اسلامي با روي كار آمدن نظامي كه تلاش مي كند عرصه هاي مختلف اجتماعي و اقتصادي و سياسي مدرن جامعه را با دين هماهنگ و همگرا كند، شاهد تلاش براي بازگشت به سنتي اسلامي در دانشگاه ها بوده ايم كه نتيجه آن وضعيت كنوني است. بنابراين جامعه ما از لحاظ رابطه اش با دانشگاه تفاوت چنداني با جوامع ديگر ندارد، مگر تفاوتي كه ميان تمدن هاي مسيحي و گذارشان به دولت هاي مدرن با تمدن هاي اسلامي كه در همين گذار مي بينيم. اما اين نكته را نبايد از ياد برد كه دانشگاه مدرن، همچون خود مدرنيته در ايران شكلي وارداتي داشته است و از اين رو از ابتدا با نوعي آسيب زايي همراه بوده كه تا امروز بر جاي خود باقي است. پس از ورود درآمدهاي نفتي به اقتصاد ايران از دهه ١٣٤٠ كه تا امروز ادامه يافته است، ما تقريبا بدون وقفه به سوي بزرگ كردن نظام دانشگاهي مان از لحاظ كمي رفته ايم بدون آنكه شرايط تضمين كيفي اين ابعاد غول آسا را (درحد دوبرابر كشورهايي مثل فرانسه و تركيه با جمعيت نزديك به ما) در اختيار داشته باشيم. افزون بر اين آنچه به هيچ رو توجهي به آن نداشته ايم انطباق تحصيلات دانشگاهي با ساختارهاي نياز اجتماعي براي شناخت و تخصص است. اين امر به روشني به بحران شغلي، به سقوط موقعيت ها و روابط دانشگاهي و بسياري آسيب هاي ديگر در سطح دانشگاه و روابطش كشيده كه در آن باره صحبت خواهيم كرد. دانشگاه ها در ايران بيش از پيش بدل به دروازه هايي نه براي ورود به بازار كار بلكه به محلي براي كسب سرمايه اجتماعي و فرهنگي شده اند كه به افراد گونه اي پرستيژ مي دهند تا بتوانند در زندگي عادي خود از آن استفاده كنند. پرستيژي كه البته با انباشت و تورم مدارك رو به كاهش دارد اما هنوز در سطح شهرستان ها و براي گروه هايي از مردم كه كمتر به بازار كار دسترسي دارند نظير زنان، اهميت زيادي براي ورود به عرصه هاي غير شغلي در جامعه دارد. در اين حال مساله تامين هزينه دانشگاه ها براي جمعيتي هر چه بزرگ تر مطرح شده و متاسفانه به جاي آنكه اين امر با كاهش ميزان جذب پاسخ بگيرد براي آن راه حل هاي نوليبرالي از جمله تجاري شدن در نظر گرفته شده است كه هيچ نتيجه اي جز ورشكستگي دانشجويان و مقروض شدن آنها ندارد.

رابطه دانشگاه و شهرهاي مان چيست؟ آيا دانشگاه و شهر در اين مدت اگر بپذيريم كه تاريخ دانشگاه مدرن از تاسيس دانشگاه تهران بوده، توانسته اند رابطه اي معنا دار با هم داشته باشند؟

ساخت دانشگاه در ايران كه آغاز آن را بايد نه در ساختن دانشگاه تهران، بلكه در شكل گيري دارالفنون دانست، بيش و پيش از هر چيز همچون ساير مواردي كه به مدرنيته مادي مربوط مي شوند در فرآيند نوعي تقليد از غرب («فرنگ») قابل تبيين است كه مظهر «پيشرفت» و «تمدن» براي حاكمان شمرده مي شد. تصور حاكمان اين بود كه با ساختن اين مراكز كشور آنها نيز آباد و به وضعيت كشورهاي اروپايي كه در سفرهاي شان (ناصرالدين شاه و مظفرالدين شاه) ديده بودند، مي رسد و به نوعي دانشگاه تفاوت چنداني با ساير «پيشرفت»ها مثل «بانكداري»، «راه آهن»، «ارتش»، «برق» و غيره نداشت. رضا شاه نيز چنين ديدگاهي داشت كه البته به وسيله گروهي از تحصيلكردگان و روشنفكراني «فرنگ رفته» اطرافش نيز تاييد مي شد. از اين رو تاسيس دانشگاه تهران، بيشتر بايد نوعي استراتژي يا راه حل براي رفتن در مسير غرب و رسيدن به تمدن و شكوفايي آن از طريق تربيت نيروهاي علمي به شمار بيايد. البته نمي توان ترديد داشت كه اين فرآيند يعني تعليم نيروهايي با سطح آموزش بالا، تا حد زيادي نيز موفق بود به صورتي كه در طول مدتي نزديك به نيم قرن، آموزش داخلي و اعزام دانشجويان به خارج از كشور سبب شدند كه تقريبا در همه علوم ما داراي متخصصاني بشويم و ديگر نياز به دخالت بيگانگان براي سامان دادن به بخش هاي مختلف كشور نداشته باشيم. فراموش نكنيم كه كمتر از نيم قرن پيش ما تقريبا در همه حوزه ها از صنايع تسليحاتي، مهندسي، پزشكي، شيمي، فيزيك و مهندسي تا علوم انساني و اجتماعي و ادبيات و هنر ايران، نيازمند اساتيد خارجي و كاملا وابسته به توليد علمي خارج از كشور بوديم و امروز چنين نيست. از اين رو دانشگاه به مثابه بخشي از يك شهر مدرن به معناي سياسي كلمه كاملا در منطق ساخت دولت جديد قابل درك و قابل جاي دادن است. مركزيتي كه دانشگاه تهران در اين شهر به خود اختصاص داده و مي دهد، گوياي آن است كه جوان بودن جمعيت و نظام ارزشي كه به علم بهاي زيادي مي داد، تاكنون توانسته اند تا حدي حفظ شوند و بنابراين شهر جديد بدون دانشگاه براي ايرانيان قابل تصور نيست. همين ساختار در شهرهاي ديگر ايران نيز تكرار شد و دانشگاه هاي دولتي و دانشگاه آزاد در طول مدت تقريبا نيم قرن، توانستند شهر مدرن ايراني را با دانشگاه هايي گاه متعدد در آن تعريف كنند و جمعيت تحصيلكرده و با سرمايه فرهنگي نسبتا بالا در هر دو جنسيت، روابط اجتماعي و فرهنگي و حتي اقتصادي و مادي را در جامعه ما به كلي دگرگون كنند و با ايجاد تقاضاهاي اجتماعي جديد، سبب شدند كه نياز به پاسخ دهي به اين نيازها نيز به وجود آمده و حركت به سوي دموكراسي بيشتر و فضاهاي باز و توسعه يافته شهري هر روز افزايش بيابد و به حدودي بسيار بيشتر از مرز توان دولت ها براي ايجاد آنها برسد.

به جنبه هاي مثبت حضور دانشگاه در شهر اشاره كرديد، آيا اين امر جنبه يا جنبه هاي منفي نيز داشته است؟
در كنار اين جنبه هاي مثبت، دانشگاه جنبه هاي منفي زيادي نيز در بر داشته است كه افزون بر كمي گرايي هاي گسترده كه انواع آسيب ها را از تقلب هاي علمي تا كاهش ارزش تحصيلات عالي در ايران از آن جمله مي توان شمرد، شامل در تضاد قرار گرفتن كالبد دانشگاهيان با كالبدهاي اجتماعي شهري در بسياري از شهرهاي كشور در حال حاضر مي شود. شهرهاي سنتي، توان همسازي و همگرايي با دانشجوياني را كه از شهرهاي بزرگ مي آيند ندارند و در بسياري موارد ما با تنش هايي روبرو مي شويم. دانشجويان، سبك زندگي خاصي دارند كه بيشتر به تهران و گروه هاي خاص درآمدي و فرهنگي در آن نزديك است و شهرستان ها نمي خواهند تحت تاثير اين فرهنگ قرار بگيرند. همچنين دانشجوياني كه از شهرستان هاي كوچك وارد دانشگاه هاي تهران مي شوند نيز اغلب با نوعي تضاد در شيوه هاي زندگي و رويكردهاي سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي با گروهي ديگر از دانشجويان سروكار دارند كه تنش هايي را ايجاد مي كند و در زندگي آتي آنها از جمله در بازگشت شان به شهرستان (به ويژه براي دختران) تاثيرگذار است. از طرف ديگر دانشگاه و تفكر دانشگاهي به ويژه در علوم انساني و اجتماعي نياز به آزاد گذاشتن انديشه انتقادي و وجود فضاهاي زيادي براي بحث و گفت وگو و انتقادهاي حتي راديكال دارد كه به نظر مي رسد ما هنوز فاقد ظرفيت براي تحقق بخشي به اين فضاها و سپس مديريت كردن آنها باشيم. همين امر موتور گروه ديگري از تنش ها در محيط هاي دانشگاهي ما و عاملي در سياسي شدن دايم آنها در معناي نامناسب كلمه است.

ارزيابي كلي تان از رابطه شهر و دانشگاه در ايران چيست؟
اما با وجود همه آنچه گفته شد، شهر مدرن ايراني را نمي توان بدون دانشگاه تصور كرد. در كشور ما به ويژه به دليل تركيب جوان جمعيتي، فضاهاي دانشگاهي نيازي اساسي را براي جامعه مي سازند. بايد توجه داشته باشيم كه دانشگاه صرفا تعدادي فضا و كنش هاي دروني ميان دانشجويان، اساتيد و كارمندان نيست. دانشگاه كالبدهاي بزرگ انساني را مي سازد كه تقريبا كل جامعه را تغيير مي دهند. اين دقيقا در جامعه ما اتفاق افتاده است. هم از اين رو است كه با وجود هر داوري اي كه نسبت به كيفيت اشكالات دانشگاه هاي خود داشته باشيم، نمي توانيم اذعان نكنيم كه همين نظام دانشگاه بوده است كه سبب اجتماعي شدن گسترده زنان در طول سي سال اخير و تمام پي آمدهاي مثبت اين امر شده است: همين دانشگاه بوده كه ظرفيت هاي مدني را در جامعه بسيار جوان ما افزايش داده است: همين دانشگاه بوده كه سرمايه هاي فرهنگي را در كشور ما بالا برده و به رونقي غير قابل انكار در هنر و ادبيات و خلاقيت هاي علمي رسيده است: ولو اينكه بسياري از اين موارد مشكلات و آسيب هاي زيادي هم داشته اند: همين نظام دانشگاهي بوده كه با ايجاد نوعي عقلانيت در جامعه ما (ولو هنوز ناقص) سبب شده است كه بتوانيم پوپوليسم هاي حاد را پشت سر بگذاريم و به نوعي اعتدال برگرديم و با وجود وسوسه هاي بسيار سخت نوليبراليسم از تن در دادن به آن به صورت كامل اجتناب كنيم. بنابراين با وجود همه انتقادهاي مان به دانشگاه بايد به اين نكات نيز توجه داشته باشيم. حضور دانشجويان و كالبد اساتيد و همه كنشگراني كه حتي غيرمستقيم با فضاهاي دانشگاهي يا پيرادانشگاهي در تماس هستند براي يك شهر مدرن غنيمت به شمار مي آيند، به شرط آنكه آن شهر هم بتواند از اين نيروهاي بالقوه از خواسته ها و نيازها و شيوه زندگي و مصرف آنها استفاده كند: مثلا فضاهاي فرهنگي و عملي را در خود افزايش دهد، امكان مبادله ميان اين كنشگران را كه معمولا بهترين كنشگران هستند افزايش دهد. هر اندازه يك شهر داراي فضاهاي فرهنگي و آزادي بيشتري باشد، ميزان تنش ها در آن كاهش، نشاط افزايش و آسيب ها و خطرات زندگي مدرن شهري كاهش مي يابند.

نسبت دانشگاه و هويت ايراني چيست؟
دانشگاه در اين زمينه مثل بسياري ديگر از زمينه ها هم تاثير مثبت داشته است و هم تاثير منفي. تاثير مثبت آن بوده است كه با ايجاد كنجكاوي علمي و درك نسبت به اهميت داشتن هويت، انديشيدن در روابط ميان هويت ها، خطرات بي هويتي و غيره، سبب شده است كه در اين زمينه افكاري شكل بگيرد، تحقيقاتي انجام بگيرند، بحث هايي برانگيخته شوند و به هر حال جامعه از خود درباره هويت كنوني و تاريخي خود سوال كند، به عناصر هويتي، نمادها و نشانه ها اهميت بدهد و توجه كند. همچنين به گروهي از فرآيندها و اشيا و ميراث فرهنگي خود اهميت بيشتري بدهد و شايد بهتر از آنها نگهداري و سعي كند خود را به ساير فرهنگ ها به صورت مثبت و از خلال آفريده هاي فرهنگي و هويتي اش بشناساند. اين جنبه مثبتي بوده است كه فكر مي كنم تا حد زيادي (ولي نه صرفا) حاصل رشد دانشگاه و تحصيلات عالي در ايران به خصوص در رشته هاي علوم انساني و اجتماعي شده است. اما جنبه منفي اي هم در اين فرآيند بوده است و آن قرار گرفتن جوانان و همه كساني كه با انديشه هاي علمي و دانشگاهي آشنا مي شوند، زير خطر انديشه هاي مخربي مثل نژادپرستي، ملي گرايي هاي افراطي، قوم گرايي ها و قبيله گرايي ها و اصولا انديشه هاي ايدئولوژيكي است كه تمايل دارند از هويت سلاحي براي گسترش سلطه خود بسازند. متاسفانه هويت و عناصر هويتي امكانات بسيار زيادي را براي دستكاري و تحت تاثير قرار دادن افراد به ويژه جوانان در اختيار ايدئولوگ ها و تبليغات چي هاي سياسي قرار مي دهد. همين طور در اختيار گروهي از اساتيد و دانشگاهيان كه هدف شان از حضور در دانشگاه، نه كمك به شناخت و بالا بردن ميزان همگرايي و همسازي هاي اجتماعي و فرهنگي بلكه دامن زدن خودآگاه يا ناخودآگاه به دشمني ها و نفرت ميان فرهنگ ها است. امروز وقتي مي بينيم كه افراد تحصيلكرده اي كه قاعدتا بايد يار و ياور ديگران براي درك پيچيدگي هاي فرهنگي باشند، خود به دام نژادپرستي و ملي گرايي هاي حاد مي افتند، واقعا افسوس مي خوريم، زيرا دقيقا در حال كار و حركت در جهت ضد فرهنگي هستند و حتي آن فرهنگي را كه گمان مي كنند از همه بالاتر است و بايد مركز همه توجهات قرار بگيرد در معرض بالاترين خطرات قرار مي دهند. اين جنبه منفي اي است كه بايد آن را نيز متوجه دانشگاه و پي آمدهاي آن دانست.

نسبت تفكر ايراني و جريان هاي فكري در ايران با نهاد دانشگاه چيست؟ آيا نسبتي وجود دارد؟
در تاريخ صد سال اخير متاسفانه بايد گفت كه بيشتر از آنكه شاهد شكل گيري مكاتب و جريان هاي دانشگاهي در ايران باشيم، اين گونه جريان ها را در بيرون از دانشگاه تجربه كرده ايم. مشكل لزوما حتي در خود كنشگران نيز نبوده است. بدين معنا كه بسياري از كساني كه در جريان هاي فكري بيرون دانشگاه نقش داشته اند خود دانشگاهي نيز بوده اند، اما نه به مثابه دانشگاهي، بلكه به مثابه روشنفكر تاثير گذاري كرده اند و باعث شده اند كه فكري شكل بگيرد. ناگفته نگذاريم كه اين يك نظريه عمومي در حوزه تفكر و روشنفكري نيز هست كه اصولا جريان هاي تاثيرگذار فكري به ناچار بايد از نهادهاي هنجارمند فاصله مي گرفته اند تا به يك جريان تبديل شوند و بار نهادينه دانشگاه نمي توانسته است اجازه شكل گيري اين جريان ها را بدهد. براي نمونه حتي در كشوري مثل فرانسه نيز اين بحث مطرح است كه هرچند شاخص ترين روشنفكران اين فرهنگ در قرن بيستم در حوزه دانشگاه مشغول به كار بوده اند، اما در حوزه روشنفكري عمل كرده اند. اين يك واقعيت است كه البته بيشتر اروپايي است تا امريكايي. در امريكا، دانشگاهيان در محيط دانشگاهي تاثير زيادي داشته و مكاتب زيادي را ايجاد كرده اند، اما اين يك واقعيت است كه در اروپا به ويژه تا مه ١٩٦٨ چنين نبوده است. اما در ايران نيز ما بيشتر با موقعيتي اروپايي روبه رو هستيم يعني سنگيني و بروكراتيك دانشگاه سبب شده است كه دانشگاهياني كه حتي توانايي ايجاد جريان هاي فكري را داشته باشند در بيرون از دانشگاه ها اين جريان ها را ايجاد كنند. البته در ايران بايد بر اين نكته انگشت گذاشت كه بسياري از كساني كه قابليت شكل دادن به جريان هاي فكري را داشته اند، اصولا يا به دانشگاه راه نيافته اند يا از آن حذف شده اند و در نتيجه هرگز نتوانسته اند جريان ساز باشند. اما اين را هم بايد اضافه كرد بسياري از شبه جريان ها و شبه مكاتب پيرامون دانشگاه كه تنها افتخارشان نبودن در دانشگاه است، بيشتر خودشان را گول مي زنند تا جامعه را. واقعيت در آن است كه ما هنوز به نهادي به نام دانشگاه به طور كامل شكل و سامان نداده ايم و در اين شرايط لزوما سخن گفتن از ايجاد جريان هاي فكري پيرادانشگاهي و روشنفكري محض به نظرم چندان جدي نمي آيد.



روزنامه اعتماد، شماره 4047 به تاريخ 20/12/96، صفحه 14 (سياستنامه)
magiran.com/n3718804

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

شمارۀ 144 نشریۀ اطلاعات حکمت و معرفت: «عرفان اسلام...
درباره اكبر رادى

Related Posts