ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

توپخانه‎ها 

                                                                                                                             

دوم ماه رجب سال 920  هجری قمری،  سپاهیان ایران به فرماندهی شاه اسماعیل اول صفوی در دشت چالدران از سپاهیان  سلطان سلیم عثمانی شکست خوردند.  علت شکست، فزونی سپاهیان عثمانی و دراختیار داشتن  300 اراده توپ بود که ایرانیان از داشتن این سلاح اتشین محروم بودند.

پس از نبرد چالدران، در دوران سلطنت شاه عباس اول صفوی، با آمدن برادران شرلی انگلیسی به ایران، جهت توپ‎ریزی و ساختن توپ و آموزش قشون ایران با سلاح‎های آتشین و مدرن، مکان تازه‎ای به نام  «توپخانه» به وجود آمد. 

در دوران حکومت زندیه، نخستین «میدان توپخانه»  ایران درجنوب ارک کریمخان در شیراز شکل گرفت. در این میدان، که به سبزه‎میدان نیز معروف است،  ارک وبنای حکومتی درفاصله‎ای نزدیک به میدان و دو نیروی بازار و مذهب ( مسجد وکیل ) به فاصله‎ای دورتر از فضای میدان  قرار گرفته‎اند.                   

در عصر قاجار و حکومت آغا محمدخان که تهران به پایتختی انتخاب شد، درجنوب ارک حکومتی یا کاخ گلستان، «میدان توپخانه قدیم» درمحل میدان ارک وسبزه‎میدان امروز ساخته شد که برج محمدخانی و توپ مروارید از شاخص‎های آن دورانند. در پیرامون میدان توپخانه قدیم، بنای حکومتی ارک درشمال میدان، بازار در جنوب و مذهب (مسجد سلطانی) به فاصله‎ای دورتر، درجنوب شرقی میدان‎، قرار داشتند.

در دوران سلطنت فتحعلی‎شاه، ژنرال گاردان فرانسوی برای آموزش نظامی قشون ایران با سلاح‎های مدرن  به ایران آمد.

در زمان حکومت ناصرالدین شاه «میدان توپخانه جدید» درشمال شرقی ارک حکومتی تهران (بالاتراز شمال شرقی کاخ گلستان امروز) ساخته شد. در این میدان،  شاهد تغییر عناصر نمادین و الگویی  بومی و سنتی میدان‎های حکومتی ایران هستیم  که در آن   بازار سنتی به بانک تبدیل می‎شود و دو بنای حکومتی «بلدیه» درشمال و «تلگرافخانه» درجنوب میدان ساخته می‎شوند. در این میدان از عنصر مذهب، دیگر نشانی نیست.

در دوران پهلوی اول، «میدان توپخانه» تهران جای خود را به «میدان مشق» می‎دهد در فضای پیرامون میدان مشق، بناهای متعدد حکومتی نظیر قورخانه، کاخ شهربانی، پست‎خانه، شرکت نفت ایران وانگلیس و به فاصله‎ای بانک ملی ایران ساخته می‎شود و درادامه، «میدان مشق» جای خود را به پادگان‎های نظامی داخل شهر می‎دهد که مکانی برای نگهداری توپ‎ها هستند. نظیر: سلطنت‎آباد ، عشرت‎آباد، جمشیدیه و باغشاه و سرانجام پادگان‎ها، در مسیر یک نقل و انتقال و جابه‎جایی تاریخی، به بیرون شهر منتقل و به تدریج جای خود را به مراکز فرهنگی، هنری، که جایگزین پادگان‎ها وتوپخانه‎ها شده‎اند، می‎دهند . نظیر خانه هنرمندان ایران که در مکان یک پادگان قدیمی اوایل دوران پهلوی ساخته می‎شود و یا موزه هنرهای معاصر و موزه فرش وپارک لاله که در جای میدان جلالیه یا اسب دوانی احداث می‎شوند و باغ موزه قصر که جایگزین زندان قصر میشود.

در مسیر حرکت تاریخی میدان‎های حکومتی و توپخانه‎ها به نکات زیر باید توجه داشت:                    

 1- تا پیش از آمدن توپ وشکل‎گیری مکانی به نام توپخانه درایران، میدان‎های حکومتی درپایتخت‎ها ومراکز مهم‎، از طرحی الگویی و سنتی برخوردار بودند که در آن سه نیروی قدرتمند زندگی اجتماعی یعنی بازار، حکومت و مذهب در قالب بناهایی باشکوه و یادمانی در پیرامون میدان ساخته می‎شدند که نمونه‎های آن از دوران هخامنشیان تا عصر صفویه برجا مانده است. شاخص‎ترین این میدان‎ها ، میدان نقش‎جهان اصفهان است. ساخته شده در زمان سلطنت شاه عباس اول صفوی و در محل باغ نقش‎جهان اصفهان.

در پیرامون این میدان، که از برجسته‎ترین آثار معماری و شهرسازی ایران و جهان است سه نیروی مهم زندگی اجتماعی یعنی  بازار (سر در قیصریه)، حکومت (کاخ عالی‎قاپو) و مذهب (مسجد امام و مسجد شیخ لطف‎الله)، طرحی الگویی و نمادین از شکل‎گیری میدان‎های حکومتی را به یادگار،  برجا گذاشته‎اند. میدان نقش‎جهان اصفهان، آخرین نمونه‎ی میدان‎های حکومتی ایران با طرح بومی و  سنتی و نمادین است و پس از آن، در دوره‎های بعد و با شکل‎گیری توپخانه‎ها، این طرح الگویی و تاریخی آرام آرام دگرگون و سرانجام به دست فراموشی سپرده می‎شود.

2  - در کنار سه نیروی مهم زندگی اجتماعی یعنی بازار، حکومت و مذهب که بر گرد یک فضای بزرگ شهری  به نام  میدان حکومتی شکل می‎گیرند، نیروی چهارمی به تدریج و آرام آرام بر کناره میدان ظاهر می‎شود که نیروی علم و دانش است.

این نیرو، در قدیم‎ترین نمونه میدان‎های حکومتی دوران اسلامی ایران، بر کناره  میدان ریگستان بخارای عصر سامانی سده چهارم هجری، در قالب مدرسه و مسجد میرعرب ظاهر می‎شود و در ادامه در سده نهم تا یازدهم هجری در قالب مدرسه الغ‎بیک و مدرسه شیردار و مدرسه طلا‎کاری در پیرامون میدان ریگستان سمرقند و در سده دهم هجری در قالب مدرسه اکبریه در ضلع شمال میدان صاحب آباد تبریز و در سده یازدهم هجری به صورت مسجد و مدرس شیخ لطف‎الله بر کناره شرقی میدان نقش‎جهان و در سده  دوازدهم هجری به صورت بنای دیوانخانه، نزدیک به میدان توپخانه شیراز عصر زندیه و در سده سیزدهم هجری به صورت مدرسه دارالفنون وعمارت تلگرافخانه در جنوب میدان توپخانه تهران عصر قاجار و در دهه دوم 1300 شمسی در مغرب میدان مشق تهران  به صورت موزه ایران باستان و در دهه‎ی پنجاه هجری شمسی به صورت موزه هنرهای معاصر و موزه فرش در فضای میدان جلالیه یا اسب دوانی تهران و در دهه‎ی هفتاد هجری شمسی به صورت خانه هنرمندان ایران در فضای پادگانی از اوایل عصر پهلوی و در اوایل دهه نود هجری شمسی باغ موزه قصر در فضای زندان قصر در تهران ساخته می‎شود و این دگرکونی و تغییر کاربری تا به امروز، ادامه دارد.

 

بخشی از ویژه نامه نوروز 1396

 

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

ماسالا چای (ماسالا تی)(Masala Tea): نوشیدنی برآمده...
درآمدی بر هویت شهر کرج

Related Posts