ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

از خلاقیت در موزه تا موزه های خلاق

 

مجله گیلگمش

تصور از موزه برابر است با آثار موجود در آن؛ يعني موزه ميشود مجموعهاي از اشيا که به واسطه ارزشهاي تاريخي، فرهنگي و هنريشان گردآوردي شده و در معرض تماشا قرار گرفتهاند. انسانها براي ديدن اشيا به موزه ميروند، اشيايي جذاب و شگفتيآور که عامل جذب مخاطب به موزه هستند. موزههاي گذشته که نمونههاي آن موزههاي باستانشناسي و مردمشناسي است تلاش ميکردند با به دست آوردن اشياي تازه و نمايش آنها، به جذابيت خود براي جذب مخاطب بيافزايند. اما امروزه موزه ديگر محدود به اشيا، نگهداري و يا نمايش آثار نيست، بلکه مرکزي اجتماعي - فرهنگي با رويکرد خلاقانه است که در راستاي جذب مخاطبان و گردشگران بيشتر و البته هدفمند فعاليت ميکند.

موزه در مسير تکامل خود از زمان پيدايش تغييرات بسياري داشته و نقشها و کارکردهاي تازهاي به خود گرفته است، تا جاييکه امروزه موزه مجموعهاي از تمامي نقشها و کارکردها است. اکنون موزهها به اهدافي چون سرگرمي، برقراري ارتباط، آموزش جامعه، پژوهش در حوزههاي ميراث طبيعي، فرهنگي و علمي و حتي فراتر از اينها به اهداف اجتماعي همچون همنوايي و پيشرفت جوامع ميانديشند. اينگونه است که موزهها پديدهاي اجتماعي محسوب ميشوند و بخشي از جامعه امروز به شمار ميروند؛ از اينرو موزهها در امروز جاري هستند و براي امروز تلاش ميکنند، اگرچه روي در ديروز و فردا دارند، اما آنها وظيفه دارند به امروز جامعه خدمت برسانند. از همين منظر است که موزهها سعي ميکنند تا روشهاي بيشتر و متنوعتري را براي جذب و درگير کردن مخاطبان  به کار بگيرند. از منظري ديگر همين بهرهمندي امروزي جامعه است که موزه را در رابطهاي تنگاتنگ با گردشگري قرار ميدهد. رابطه گردشگري و موزه رابطهاي دو سويه است که تحولات هر يک بر ديگري اثر ميگذارد.

اما امروزه موزه در مفهوم اجتماعي خود ديگر محدود به اشيا، نگهداري و يا نمايش آنها نيست، بلکه مرکزي اجتماعي -  فرهنگي است که فعاليتهاي گوناگوني را به انجام ميرساند؛ انواع فعاليتهاي فرهنگي که بستري براي خلاقيت در موزه، تحقق اهداف آن و جامعه است. از همينرو است که امروزه شاهد اجراي برنامههاي فرهنگي و هنري گوناگون و خلاقيت محور در موزهها هستيم.

  

رابطه موزه، خلاقيت و گردشگري

با توجه به آنچه که در همين مقدمه اجمالي آمد ميتوان رابطه موزه، خلاقيت و گردشگري را به دو بخش تقسيم کرد: بخش نخست نوآوري در ايجاد موزهها است؛ اينکه امروزه ديگر کارکرد موزهها نه تنها به روايت رويدادهاي تاريخي و باستانشناسي محدود نشده، بلکه به سالنهاي نمايش و ويترينهاي نگهدارنده آثار نيز محدود نميشود. در دوره کنوني حوزه موضوعي موزهها آنقدر گسترش يافته است که براي هر موضوعي ميتوان به ايجاد موزه پرداخت، چراکه ديگر موزهها محدود به ميراث مادي بشر نيستند بلکه تا هر جا که انديشه و دانش بشري پيش رفته امکان ايجاد موزه نيز فراهم شده است؛ به عنوان نمونه امروزه براي يک رمان، انواع توالت، يک حادثه تاريخي و يا داستان يک شهر نيز موزه ساخته ميشود. اين در حالي است که به نظر ميآيد موزههاي کشور ما هنوز در همان منظر و شکل ديرينه موزهها ماندهاند و تنها به مجموعهاي از آثار ميانديشند و هنوز بر مبناي هويت مجموعهها و يا هويت سازمانهاي پديدآورشان جان ميگيرند؛ اين در حالي است که ايران ما سرشار از انواع پديدههاي فرهنگي مانند آداب و رسوم، صنايعدستي، سوغات، پوشاک، خوراکهاي محلي، موسيقي و بسياري جنبههاي فرهنگي و يا اقليمي گوناگون است که هريک از آنها ميتواند منبع الهامي براي پديدآمدن يک موزه باشد. کشوري که شهره به ادبيات و هنر است، آيا نبايد براي هر يک از مشاهير ادبي و هنرياش موزهاي داشته باشد؟ اکنون در ايران شاهد چند خانه - موزه براي مشاهير ادبي و هنري هستيم و آيا اين تعداد همسان با سابقه و قابليت ميراث ادبي و هنري ايران حتي در دوره معاصرش است؟ تصور کنيد اگر هر موضوع ريز فرهنگي مانند يک آيين و يا خوراکي و يا تنوع قومي و اقليمي ايران، محور ايجاد يک موزه باشد، چه ميزان بستر خلاقيت موضوعي وجود دارد؟

«موزه ميراث روستايي گيلان» نمونه قابل توجه از خلاقيت موضوعي در موزهها است که از مرز اشيا عبور کرده و به خانههاي روستايي گيلان به مثابه مجموعهاي از آثار نگريسته است. «اکونوموزه بانو حياتي کرمان» که مشاغل سنتي را موضوع خود قرار داده است نمونهاي ديگر از خلاقيت موضوعي است که هنروران زنده و تبحرشان را موضوع خود قرار داده است؛ از اين رو ميتوان گفت که خلاقيت در ايجاد موزهها تنها محدود به انتخاب موضوع نيست. 

فرصتسازي موزهها براي گردشگري

امروزه شاهد شکلگيري انواع گوناگوني از موزهها هستيم. اکوموزهها، سايت موزهها، موزههاي سيار، موزههاي باز و موزههاي بدون شي از انواع موزههايي هستند که از قالبهاي مرسوم موزه عبور کرده و سبب جذابيت بيشتر اين پديده شدهاند.

موزهها چنانچه بتوانند نقش خود را در فرايند گردشگري به درستي ايفا کنند از فرصتهاي اين صنعت به شمار ميروند؛ اينکه بتوانند به مثابه يک مقصد گردشگري شناخته شوند و لذت و خدمات لازم را به گردشگران عرضه کنند. افزايش موزههاي متنوع از منظر موضوعي و يا از منظر شکلي سبب ميشود که فرصتهاي بيشتري در حوزه گردشگري ايجاد شود. برخي از شهرهاي دنيا با نام موزههايشان شناخته ميشوند و حتي اين موزهها سبب رونق گردشگري در اين شهرها شدهاند؛ اما آيا موزهاي در ايران سراغ داريم که سبب شهرت و اعتبار شهري  شده باشد؟ ميتوان اين سوال را به گونهاي ديگر هم طرح کرد که آيا موزهاي سراغ داريم که تعطيلي يا نبودش به گردشگري يک شهر آسيب برساند؟

اگرچه خلاقيت موضوعي يا خلاقيت در نوع موزهها ميتواند سبب پيدايش موزههاي متنوع در مجموعه موزههاي کشور شود اما اين نوع خلاقيت جاري و پايدار نيست، چراکه پس از پيدايش هر موزه ديگر خلاقيت آن موضوعيت ندارد. موزههايي که بر اساس يک خلاقيت موضوعي و يا گونهاي پديد آمدهاند را نميتوان موزهاي خلاق تلقي کرد. خلاقيت در اين موزهها فقط در سطح ايده اوليه است، ولي موزههاي خلاق، خلاقيت را در سيستم و ساختار فعاليت خود بروز ميدهند. موزههاي خلاق از يک فرصت فراتر رفته و به يک جاذبه گردشگري تبديل ميشوند.

رويداد محوري؛ رويکرد موزههاي خلاق

موزههاي خلاق در وهله نخست موزههايي هستند که به فعاليت و برنامههاي متنوع تمايل نشان ميدهند. اين نوع از موزهها به اين موضوع توجه دارند که تنها نمايش اشيا و گذاشتن آثار به همانگونه که هستند کافي نيست. موزههاي خلاق موزههايي پويا هستند؛ آنها باور دارند که پويايي در آثار نيست بلکه پويايي در برنامههاي يک موزه تبلور مييابد؛ اينگونه است که اين موزهها به رويدادسازي رويکرد نشان ميدهند. بر همين اساس استراتژي مديريت اينگونه موزهها رويداد محوري است.  موزههاي رويداد محور ميدانند که يک نمايش براي هميشه کافي نيست. آنها يک پرسش را هميشه پيش روي خود قرار ميدهند که چگونه ميتوان مخاطبان را به طور متناوب به موزه کشاند؟ مخاطبي که يک بار موزه و آثارش را ديده است بهانه و دليل ديگري ميخواهد تا بار ديگر به موزه بيايد؛ از همين رو موزهها تلاش ميکنند تا با رويدادهاي متنوع بهانههاي جذب و پيوستگي را در مخاطبان خود ايجاد کنند. آنها شکل خود را دگرگون نميکنند اما از خود برنامههاي تازه ارائه ميدهند تا به مثابه يک مرکز فرهنگي فعال برنامههاي متنوعي را عرضه کنند. موزههاي خلاق يا رويداد محور يک سازمان هستند نه يک ساختمان؛ اين سازمان با تفکر و فعاليتهاي خود ايجاد جذابيت ميکند.

موزههاي خلاق از تمامي عناصر و قابليتهاي موجود براي خلاقيت استفاده ميکنند. خلاقيت اين نوع موزهها براي برقراري ارتباطِ بيشتر، جذب و خدماترساني به مخاطبان است. موزههاي خلاق به يک روايت و معنا از آثارشان بسنده نميکنند؛ آنها مدام روايتهاي تازه از آثار و مجموعههايشان ميسازند و هر بار از سويي به اثري نگاه ميکنند؛ اينگونه است که آنها از ابزار و روشهاي گوناگون براي تجلي روايتهاي متفاوت استفاده ميکنند. 

 

راهنمايان خلاق

نمايشگاه مهمترين ابزار و فعاليت موزهها است. يک موزه خلاق از انواع نمايشگاههاي موقت بهره ميبرد و سعي ميکند با ايجاد نمايشگاههاي متنوع اعم از موضوعي و يا شيوههاي بياني امکان عرضه گوناگون آثارش را فراهم کند. نمايشگاهها فرصتي هستند تا آثار در مخازن موزه کمتر محبوس شوند و يا تنها از يک زاويه ديده نشوند، بلکه جنبههاي گوناگوني از آنها ارائه شود. نمايشگاهها موجب تنوع فضاي موزه نيز ميشوند و همين جذابيت فضايي و يا نمايش آثار کمتر ديده شده است که خود جذابيتي تازه فراهم ميآورد تا مخاطبان و گردشگران را به سوي موزه بخواند. 

هر نمايشگاه خود يک روايت است و حتي يک اثر ميتواند به تنهايي يک نمايشگاه را تشکيل دهد.1 نحوه معرفي اثر و يا روايتي که در بيان اثر و يا نقل آن ايجاد ميشود خود جنبه ديگري براي ايجاد خلاقيت در موزه است. اين روايتگري حاصل واسطههاي بياني اعم از گرافيک موزه، خلاقيت راهنمايان موزه و يا راهنمايان تورهاي گردشگري است که ميتوانند هر بار با روايتي و يا بکارگيري شيوههاي نمايشي امکان روايت خلاقانه و جذاب را فراهم سازند. اينگونه است که خلاقيت فراتر از شکل موزه با حضور نيروهاي انساني و افرادي چون راهنمايان گردشگري که با موزه مرتبط هستند به فضاي موزه وارد ميشود و ديگر نميتوان خلاقيت را محدود و محصور به سازمان و يا ساختمان موزه دانست.

خلاقسازي موزهها با تورهاي خلاقانه 

موزههاي خلاق در روايت و معرفي آثار به روايتهاي انساني مانند راهنمايان بسنده نميکنند بلکه از فنآوريهاي جديد و قالبهاي هنري نيز براي روايت آثار بهره ميگيرند، از همين رو هنرهاي جديد نيز در موزههاي خلاق جايگاه ويژهاي دارند و يا ميتوان شاهد روايتهاي شنيداري و ديداري از آثار و موضوعات موزه در فضاي مجازي و رسانههاي گوناگون بود. اين روايتهاي فنآورانه امکان جذب و معرفي متنوع آثار و يا خود موزه را فراهم ميکنند.

نمونه ديگري از فعاليتهاي رويدادساز و يا خلاقانه موزههاي خلاق، طراحي و برگزاري تورهاي گوناگون در موزه است تا در زماني مشخص تجربه و رويدادي جديد در موزه شکل بگيرد و از اين طريق مخاطبان گوناگون جذب موزه شوند. برخي از موزههاي جهان برنامه تورهاي مشخصي را که از قبل تعريف شده است روي سايت خود قرار ميدهند و مخاطبان ميتوانند پيش از بازديد، اين تورها را انتخاب کنند. در کشور ما، ايران، تاکنون براي برگزاري تور در موزهها کمتر اقدام شده است.2 

از زمينههاي ديگرِ خلاقيت در موزه توليد محصولات فرهنگي با محوريت آثار موزه است که ميتواند يک جاذبه در موزه و يا ارمغاني براي گردشگران باشد. محصولي که فرايند سفر را کامل کرده و آن را تداوم ميبخشد.

تجربهگرايي موزههاي خلاق

امروزه مهمترين محور خلاقيت در موزهها فعاليتهاي تعاملي است که مخاطبان را به عمل واداشته و از حضور آنها بهره ميگيرد. اين نوع فعاليتها بر تجربه مخاطبان متمرکز است. تجربههايي که ميتوانند بر اساس حواس متنوع آدمي و يا انواع گوناگون مخاطبان از کل جامعه طراحي و اجرا شوند. موزههاي خلاق موزههاي تجربهگرا هستند و اين رويکرد در موزهها ميتواند به گردشگري تجربهگرا نيز ياري رساند. در اين حالت موزه مقصد نيست، بلکه يک فرايند حضور و يک مرکز پويا است که هر بار مخاطبان  و گردشگران خود را با رويداد و روايتي جديد روبرو ميکند.

1 در موزه ملک چند سالي است با ايجاد تالاري نمايشگاهي با عنوان تک اثر هر فصل به روايت يک اثر اختصاص پيدا ميکند و هر بار با شناسايي جنبههاي گوناگون اثر، فضاي نمايشگاه همگام با سناريوي نمايشگاه چيدمان و آرايش ميشود.

 

2 در چند سال گذشته کتابخانه و موزه ملي ملک اقدام به برگزاري تورهاي موضوعي همانند تور حاج حسين آقا ملک، تور صحنه و پشت صحنه، تور قصهگويي براي آثار و يا تور وقفگردي کرده است.

 

 این مطلب در چارچوب همکاری های انسان شناسی و فرهنگ و مجله گیلگمش منتشر می شود.

 

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

وطن، یکپارچگی و تجزیه
تأملات فلسفی در متن زندگی

Related Posts