سيّدفريد قاسمي                                                                                           

كتاب‌شناسي سينما در ايران. اصغر يوسفي‌نژاد. تهران: روزنه‌كار، 1394. 831ص. 550000 ریال.

مطبوعات سينمايي ايران 1309تا 1395. حسين گيتي. تهران: نشر كبوتر [چاپ و پخش: روزنه‌كار]، 1395. 320ص. 250000 ریال.

محمّدمهدي فخري‌زاده را از سال 1358كه مدير مجلة جهانگرد بود، مي‌شناسم. نشريه‌اي كه در مجموع 21شماره منتشر شد. داستان تولد و توقيف جهانگرد را 18سال بعد (سال1376) از فخري‌زاده گرفتم و در پژوهشنامۀ تاريخ مطبوعات ايران (ش 1، 1376، صص 350ـ355) به چاپ رساندم. فخري‌زاده، پس از نشريه‌داري، ناشر كتاب شد. فهرست كتاب‌هاي انتشارات روزنه‌كار را كه در 35سال حيات (1360ـ1395ش) مرور مي‌كنيم متوجه مي‌شويم كه گرداننده‌اش بيش از آن‌كه در پي پول‌يابي باشد، به قول امروزي‌ها با «خودتكليفي» دلمشغولي تنفس در فضاي نشر و دغدغه‌هاي فرهنگي و هنري دارد. چاپ اين همه كتاب مرجع در زمينة سينما به خصوص فهرست و كتاب‌شناسي در روزگاري كه كتاب‌خانه‌هايي هم‌چون كتابخانۀ ملّي سال‌هاست از چاپ و انتشار اين گونه منابع مرجع سر باز مي‌زنند، ستودني و شايستۀ ياد‌آوري است.
     فخري‌زاده، در پي جدّ و جهدهاي پيشين خود، سال1395 دو مجموعۀ ديگر كه دربردارندة سياهه‌هاي كتاب‌ها و مطبوعات سينمايي است، به بازار كتاب عرضه كرد: كتاب‌شناسي سينما در ايران و مطبوعات سينمايي ايران. كتاب اوّل با نشانة روزنه‌كار و كتاب دوم با سرمايۀ نشر كبوتر.

كتاب‌شناسي سينما در ايران
پيشينة انتشار مجموعه‌اي اختصاصي دربردارندة اطلاعات كتاب‌شناختي كتاب‌هاي سينما در ايران به 40سال پيش باز مي‌گردد كه 2مجموعه با اين مشخصه‌ها به چاپ رسيد:
1. كتاب‌نامۀ سينمايي ايران [1304ـ1354]. خسرو كريمي. تهران: وزارت فرهنگ و هنر؛ ادارۀ كل انتشارات و روابط سينمايي، 1355. 107ص، رقعي.
2. كتاب‌شناسي تئاتر و سينما. شيرين تعاوني. تهران: مركز اسناد فرهنگي آسيا، 1355. 107ص، رقعی.
پس از 12سال وقفه، با سعي‌ و ‌تلاش مسعود مهرابي، مجلّد اوّل كتاب‌شناسي سينما در ايران كه مشخصه‌هاي آثار 60سالة سينمايي را تا سال 1366در برداشت، سال 1367در 242صفحة وزيري به وسيلة انتشارات فرانديش و ماهنامة فيلم منتشر شد. مجلّد دوم كتاب‌شناسي ياد شده كه حاوي آثار سال‌هاي 1366تا1370بود، در سال 1371 با 242 صفحة وزيري توسط انتشارات راد به بازار كتاب آمد. 9سال بعد اما، مسعود مهرابي، ويرايشی نو از كتاب‌شناسي سينما در ايران كه اطلاعات كتاب‌هاي سينمايي از آغاز تا سال 1379 را دربر مي‌گيرد در 557صفحة وزيري به وسيلة دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي با همكاري بنياد سينمايي فارابي انتشار داد. ناگفته نماند فرخنده‌سادات مرعشي و ديگران هم در زمينة كتاب‌شناسي سینما آثاري منتشر كردند. اما، مهم تداوم كار مسعود مهرابي و انتشار كتاب‌شناسي سينما در ايران اثر اصغر يوسفي‌نژاد است.
     كتاب يادشده، پس از «گفتار ناشر»، «مقدمه»ی خسرو دهقان و «پيش‌گفتار» پديدآورنده، ذيل هفت «بخش» با نام‌هاي «آموزشي و فنّي»، «تاريخ سينما و مرجع»، «تحليلي و تئوريك»، «شخصيّت‌هاي سينمايي»، «فيلم‌نامه‌ها»، «مجموعه‌ها» و «متفرقه»، دربردارندة اطلاعات كتاب‌شناختي و فهرست مطالب 2870 كتاب سينمايي است كه از سال 1306تا1394 خورشيدي در داخل كشور ايران منتشر شده‌اند.
     در گفتار ناشر مي‌خوانيم: «... آمار نشان مي‌دهد سالانه حدود 34 عنوان كتاب سينمايي منتشر شده است كه به هر حال اگر رقم بزرگي نباشد، رقم كوچكي هم نيست؛ دانستن اين آمار وقتي قابل توجه مي‌شود كه به استناد كتاب حاضر دريابيم قبل از انقلاب كم‌تر از صد عنوان كتاب سينمايي منتشر شده است و در بعضي از سال‌هاي دهة 1380 بيش از صد عنوان...» (ص هفت).
     پديدآورنده در «پيش‌گفتار» به «قصة شكل‌گيري كتاب‌شناسي» از روزي اشاره دارد كه مسعود مهرابي در مقدمة «كتاب‌شناسي سينما در ايران (از آغاز تا 1379)» ادامة كارش را به اصغر يوسفي‌نژاد محول كرده و در ادامه نوشته است: «... بالاخره مأموريت تمام شد. نسخه آماده شده دربرگيرندۀ كتاب‌هاي سينمايي منتشر شده از نيمۀ دوم 1378 تا نيمۀ نخست 1394بود كه تعدادشان به 1900 كتاب مي‌رسيد. از نظر رقم تعداد كتاب‌هاي اين پانزده سال نزديك دو برابر كتاب‌هاي سينمايي 72سال گذشته بود. البته اگر اين محاسبه با در نظر گرفتن گاهنامه‌ها، فصلنامه‌ها، كاتالوگ‌ها و مانند آن‌ها صورت گيرد، اين رقم چه بسا به ده برابر هم خواهد رسيد. وقتي آقاي مسعود مهرابي عنوان فرعيِ ”از نيمۀ دوم سال 1378تا1394‌“ را بر روي جلد مشاهده كردند، آن را نامناسب دانستند... اجازه دادند كه با حذف كاتالوگ‌ها، جزوه‌ها و... حدود هزار عنوان از كتاب‌هاي كتاب‌شناسي‌شان به اين كتاب‌شناسي راه يابد» (صص دوازده ـ سيزده).
     نمايه‌هاي گوناگون از مزيّت‌هاي كتاب است. نمايه‌هاي «پديد آورندگان»، «ناشران»، «موضوع‌ها» و «شخصيّت‌هاي سينمايي»
     عنوان كتاب با محتوا هم‌خواني دارد. اما بهتر مي‌بود همچون كارستان مسعود مهرابي، «كاتالوگ‌ها»، «جزوه‌ها»، «ضميمه‌ها» و «كتابچه‌هاي جشنواره‌ها» به عنوان پيوست به اين مجموعۀ ارزنده افزوده مي‌شد. چرا كه سياهه‌اي از اين چاپ‌كرده‌ها كه‌گاه مرجع بي‌مانند قلمداد مي‌شوند در منبع ديگري نمي‌آيند.

مطبوعات سينمايي ايران
دربارۀ مطبوعات سينمايي در ايران آثار گوناگوني پيش‌تر پديد آورده‌اند. بعضي كتاب‌شناسي‌هاي حوزة سينما، يا كتاب‌هايي كه به تاريخ سينما پرداخته‌اند، در بردارندة فهرست مطبوعات سينمايي بوده‌اند. گزارش‌ها، مقاله‌ها و رساله‌هايي مستقل نيز در اين زمينه به نگارش در آمده‌اند. نگارنده خود 30سال پيش ـ همان ايامي كه خام‌تر از امروز بودم ـ مشغول نگارش تاريخ مطبوعات سينمايي شدم. كتاب چاپ نشد اما چكيدة پژوهش‌ام 25سال پيش در مجلة رسانه به آگاهي علاقه‌مندان رسيد:
«مطبوعات سينمايي ايران»، سيّدفريد قاسمي، رسانه، ش 10، (تابستان1371)، صص46-51.
منابع ديگري نيز وجود دارند كه حاوي نام و نشان كتاب‌ها و نشريه‌هاي سينمايي هستند. از آن جمله‌اند:
نشريات و كتاب‌هاي سينمايي، علي‌رضا محمودي، تهران: موزۀ سينما، با همكاري بنياد سينمايي فارابي، 1382، 95ص، خشتي.
    كتاب مطبوعات سينمايي ايران، تأليف حسين گيتي، پس از مقدمه، دو بخش دارد: «بخش اوّل: مطبوعات سينمايي ايران از 1309تا1357» و «بخش دوم: مطبوعات سينمايي ايران 1357تا1394».
    مؤلف، با احتساب سينما و نمايشات، نخستين مجلة سينمايي ايران كه در سال 1309 دو شماره دوام آورد، از آغاز تا پايان سال 1394به نام، نشان و مشخصه‌هاي 172عنوان نشريۀ سينمايي و غيرسينمايي (ويژه‌نامه‌دار سينمايي) پرداخته است.
     بنابر اين سياهه، بر مبناي سرآغاز انتشار، دهة 70 (1370ـ1379) با 38عنوان و دهة 80 (1380تا1389) با 35عنوان بيشترين نشريه‌ها متولد شدند. در مجموع، كل نشریه‌هاي سينمايي و ويژه‌نامه‌ها از سال 1309تا سال1357 كه بخش اوّل كتاب را تشكيل مي‌دهند 66عنوان و عدد نشريه‌هاي سال‌هاي 1358تا1394رقم 106عنوان را نشان مي‌دهد.
     با وجود اهتمام حسين گيتي در پديدآوري كتاب مطبوعات سينمايي ايران، ايرادهايي به اين اثر وارد است:
1. نشريه‌هايي كه صفحه و يا ويژه‌نامه‌هاي سينمايي داشته‌اند نبايد نشريه‌هاي سينمايي قلمداد مي‌شدند و در متن مي‌آمدند: شباهنگ، سپيدۀ فردا، آدينه (ضميمۀ روزنامۀ مرد مبارز)، انديشه و هنر، موزيك ايران، فرهنگ و زندگي، جوانان رستاخيز، بوستان، پيام، عكس، معيار، زنده‌رود، نيستان، گرافيك، تصوير، اطلاع و ديدگاه، از آن جمله‌اند. اگر نشريه‌هاي ياد شده و يا روزنامه‌هاي همشهري و جوان را به دليل انتشار ويژه‌نامه‌هاي موسمي، سينمايي بدانيم بايد بر مبناي صفحه، صدها و چنان‌چه ويژه‌نامه به عنوان ملاك در نظر گرفته شود ده‌ها نشريه در زمرۀ مطبوعات سينمايي قلمداد شوند كه درست نيست. اين‌گونه نشريه‌ها در ويرايش بعدي بايد همراه با افتادگي‌ها، در ردۀ خود جاي گيرند و در فصل جداگانه‌اي به آن‌ها پرداخته شود. البته مؤلف در كتاب چنين فصلي با عنوان «سينما در نشريات غيرسينمايي دارد كه به پنج مجله اشاره دارد: «فردوسي، نگين، تماشا، سپيدو‌سياه و رودكي» (صص131ـ132). ساير نشريه‌هاي غيرسينمايي هم بايد در اين فصل مي‌آمد تا آمار معيوب نشود.
     2. روزنامه‌هايي كه ضميمۀ سينمايي داشته‌اند مثل ابرار و اخبار آمده‌اند، اما از ديگر روزنامه‌ها خبري نيست، نمونه‌اش روزنامۀ جام‌جم. البته اطلاعات ضميمۀ سينمايي روزنامۀ اخبار (ص213) درست نيست. سطح چاپي سينمايي اين روزنامه «تك صفحه» نبود، چهار صفحة ضميمه بود. در ضمن نام بيژن اشتري به عنوان سردبير ضميمة سينمايي اخبار از قلم افتاده است.
     3. به قطع بسياري از نشريه‌ها به درستي اشاره نشده، نمونه‌اش قطع سينما و نمايشات كه «وزيري» (ص19) آمده؛ نمي‌دانم مؤلف اين گونه نشريه‌ها را ديده يا خیر؟ درست آن است براي اين‌گونه كارها با خط‌كش قطع را اندازه‌گيري كنيم. به عنوان مثال قطع سينما و نمايشات 14×20 است كه «رقعي» قلمداد مي‌شود.
     4. اطلاعات ارائه شده دربارة گردانندگان بعضي نشريه‌ها درست نيست. به عنوان نمونه، مدير روزنامه ايران در سال 1312 خورشيدي «محمد حسين صنيع‌الدوله» نوشته شده (ص23)، در حالي كه محمّدحسين نيست و محمّدحسن اعتماد السلطنه است و نمي‌تواند 37سال پس از فوت مدير روزنامه باشد!
    5. جلوي «صاحب امتياز» هنرپيشگان بايد نام رضا رهسپار مي‌آمد. (ص33).
   6. توقع مي‌رود نام‌هايي مثل «ج. جهان» (ص27) و «ا. رضايي» (ص39) در قلاب مشخص شوند. به اين صورت: ج [جعفر] جهان، ا [ابوالقاسم] رضايي.
    7. نام مجله‌اي كه محمّدعلي شيرازي انتشار مي‌داد ماه (ص41) نبود، ماه نو بود.
    8. اطلاعات ارائه شده دربارة جهان سينما نيمه درست است. به جاي «مدير: حسين فرهنگ» و «سردبير: هوشنگ قديمي» (ص42) بايد اين گونه مي‌آمد:
     سردبير: اميرحسين فرهنگ؛ از شمارة 5 (5آبان 1331) هوشنگ قديمي.
     مدير: اميرحسين فرهنگ؛ از شمارة 5 (5آبان 1331) سيامك وثوقي.
    9. نوشته‌اند «سينما تئاتر به ضميمۀ روزنامۀ ساسان كه صاحب امتيازش بابك ساسان بود منتشر شد». ساسان نام روزنامه نيست، نام خانوادگي است.
    10. مؤلف با اشاره به سير تحول مجلۀ ستارۀ سينما، دربارة پايرور گالستيان «صاحب امتياز و مدير مسئول» مجله و انتشار نشريه‌هاي فيلم و سينما و ستارۀ جوان به وسيلۀ وي، نوشته است: «اما به‌زودي و براي هميشه دفتر اين مجلۀ پرفراز و نشيب بسته شد» (ص55).
     سرنوشت دفتر مجلۀ ستارۀ سينما از اين قرار بود كه گالستيان به عنوان موجر مجموعه، مستأجري داشت كه در آن دفتر مؤسسه‌اي مطبوعاتي با عنوان ايران آزاد تأسيس كرد. مجله‌هاي گزارش روز، فانوس، فيلم و سينما و ستارۀ جوان در آن دفتر منتشر مي‌شد. يكي از ترفند‌هاي گردانندۀ مجموعه در شناسنامۀ نشريه‌ها بروز و ظهور پيدا مي‌كرد و محل دفتر مجله‌ها را كه همگي يك نشاني داشتند با تفاوت‌هايي به چاپ مي‌رساند، گويي در مكان‌هاي گوناگون هستند:
     الف) «خيابان شاهرضا، اول روزولت، پلاك 2، واحد10»
     ب) «دروازه دولت، شمارة2، آپارتمان10»
     پ) «خيابان روزولت، كاشي2. طبقۀ دوم، شمارة 10»
     بعدها هم كه خيابان شاهرضا، انقلاب و خيابان روزولت، مبارزان نام گرفت، مدتي با استفاده از دو نام قديم و جديد بر تنوع نشاني شناسنامه‌ها افزودند!
     داستان تعطيل آن دفتر هم ربطي به گالستيان نداشت. چون او نبود. مستأجر يكشبه از دالان روزنامه‌نگاري وارد حياط سياست شد و حيات خود را به پايان بُرد و جان باخت.
    11. مديران و سردبيران بسياري از نشريه‌ها در طول زمان تغيير كرده‌اند. ذيل شناسنامۀ نشريه‌ها كمتر به اين نكته اشارت رفته، مثل مجلۀ نمايش كه گرداننده‌اش حسن شيرواني (ص60) قيد شده، در حالي كه پس از او، مهدي فروغ عهده‌دار اين مجله بود كه نام وي نيامده است.
    12. نام و نام‌خانوادگي‌ها كامل نيست. از آن جمله‌اند: «عبدالحميد سپهر» (ص61)، «مدرس چهاردهي» (ص67)، «فريدون پيرزاد» (ص71)؛ كه بايد به ترتيب عبدالحميد سپهرنيا، مرتضي مدرسي چهاردهي و فريدون پيرزاده مي‌آمد.
    13. «صاحب امتياز» پُست تهران سينمايي، محمّدعلي مسعودي بود نه امير سعيد برومند (ص64). همچنين «صاحب امتياز» فيلم‌ها و پرده‌ها مخدوش است. (ص66). جواد عظيمي و  بيوك صابر صاحبان روزنامه‌هاي وزين و سياسي بودند. چون پنج شمارة فيلم و پرده‌ها، به ضميمه و با «امتياز» چهار نشرية وزين، ستارۀ سينما، سياسي و ملّيون بوده، بايد نام‌هاي پايرور گالستيان (ستارۀ سينما) و فضل‌الله سلجوقي (ملّيون) نيز ذيل «صاحب امتياز» قيد مي‌شد.
    14. تصوير 58 (ص141) و تصوير 59 ( ص146) دو نشريه تلقي شده‌اند. اگر اين‌گونه است كه تصوير 60 و تصوير61 را هم بايد مستقل آورد، كه البته درست نيست. چون تصوير 58تا61 در مجموع يك مجله است.
    15. تصوير سرلوحة مجلة نوشين (ص144) با متن همخواني ندارد. تصوير متعلق به نشريه‌اي دانشجويي در شيراز است. در حالي كه مجلۀ فرهنگي، هنري نوشین در تهران به همّت جهانگير الماسي و پرويز بشردوست منتشر شد و نامواره‌اش با سرلوحة نشرية دانش‌جويي نوشين تفاوت داشت.
    16. خبر توقف بعضي از نشريه‌ها صحت ندارد. سينما حقيقت (ص247) از آن جمله است. شمارة 8 سينما حقيقت، تاريخ «زمستان 94 و بهار 95» را دارد.
    17. كاش نام نشريه‌ها با دقت بيشتر نوشته مي‌شد. از جملة «روزنامه صبا» (ص229) كه بايد وصف صبا مي‌آمد.
    18. مرور برجاي‌مانده‌ها و موجودی كتابخانه‌ها نشانگر آن است كه به بعضي از نشريه‌هاي سينمايي در اين اثر اشاره نشده، از آن جمله است: «پيك سينمايي نجات خبر مي‌دهد» كه با «امتياز» روزنامۀ نجات عبدالله نجات، با سرماية عبدالله نادري، مديريت مجيد نجات و سردبيري طغرل افشار، ماهانه در سال 1333منتشر شد. همچنين نشريه‌هايي را در متن مي‌توان يافت كه در جاي اصلي به آن‌ها پرداخته نشده، مثل فيلم و سينما كه نامش آمده (ص55) اما مشخصه‌هايش بايد پيش از تصوير 58 (ص141) مي‌آمد و در عداد نشريه‌هاي سينمايي قرار مي‌گرفت.
     باري، بيان اين كاستي‌ها و افتادگي‌ها از قدر و قيمت تلاش‌هاي حسين گيتي نمي‌كاهد. اميدوارم اكنون كه در روزگار شمارگان كتاب بر اساس تقاضا به سر مي‌بريم، ويرايش دوم اثر را در بازار نشر ببينيم.

* فرخنده‌سادات مرعشي، نخست كتاب‌شناسي سينما (1358ـ1366) و بعد كتاب‌شناسي سال‌هاي 1367 و 1368 را در مجموع 3 مجلّد، با سرماية دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي منتشر كرد. به اين‌گونه كتاب‌شناسي‌ها و همچنين كتاب‌شناسي‌هاي نقد فيلم، فهرست فيلمنامه‌ها و «مقالات سينمايي» و كتاب‌شناسي‌هايي كه در اين زمينه به آثار درباره و براي كودك و نوجوان اختصاص دارند، و كتاب‌شناسي‌هايي كه پاره‌اي از يك مجموعه را تشكيل داده‌اند، مثل فرهنگ سينماي ايران (حميد شعاعي)؛ كتاب‌شناسي موضوعي رسانه‌هاي همگاني (بيژن حمزه‌لو)، كتاب‌شناسي رسانه‌هاي گروهي [جمعي] (مهين دستمالچي) و... در اين وجیزه اشاره نشده است.

این مطلب در چارچوب  همکاری مشترک  انسان شناسی و فرهنگ و مجله جهان کتاب منتشر می شود.