ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

همایون صنعتی‌زاده: از نگاه خود و دیگری


مجید رُهبانی

از فرانکلین تا لاله‌زار؛ زندگی‌نامة همایون صنعتی‌زاده. سیروس علی‌نژاد. تهران: ققنوس، 1395. 272 ص. مصور. 170000 ریال.

از فرانکلین تا لاله‌زار مشتمل است بر مقدمه‌ای از گردآورندة کتاب دربارة همایون صنعتی‌زاده، گفت‌وگوهای او با صنعتی‌زاده و همکارانش در مؤسسة فرانکلین، گفت‌وگو با مهدخت صنعتی‌زاده خواهر همایون، کتاب‌شناسی صنعتی‌زاده و تصویرهایی از او.
     همایون صنعتی‌زاده (1304-1388) در خانواده‌ای متمکن به دنیا آمد. پدرش عبدالحسین صنعتی‌زاده تاجر و ملّاک و از نخستین رمان‌نویسان ایران بود. مادرش قمرتاج دولت‌آبادی خواهر میرزا یحیی دولت‌آبادی، رجل تأثیرگذار دورة مشروطیت (صاحب کتاب حیات یحیی)، از زنان بافرهنگ و پیشرو زمان محسوب می‌شد. کودکی همایون در دعوای دائمی میان پدر و مادرش گذشت. کشاکش و اختلاف آن‌قدر بالا گرفت که همایون خردسال به والدینش اعتراض کرد که وقتی این‌همه با هم درگیرند چرا باز بچه‌دار می‌شوند! شرح این اعتراض نامنتظر – آن‌هم از کودکی ده‌ساله – را در کتاب می‌بینیم؛ اما این اختلاف خانوادگی به نفع همایون تمام شد، چراکه سرپرستی او را به پدربزرگش که ساکن کرمان بود سپردند. همایون صنعتی همواره با دلبستگی و ستایش بسیار از نیای خود یاد می‌کرد. حاج اکبر مردی باهوش و دنیادیده، مهربان با کودکان و نیکوکار، و  صنعتگری مبتکر بود. او ناشنوا اما رک‌گو بود و رفتارهایش با عرف و عادت خلق سازگاری نداشت. بخشی از ثروتی را که از کار پارچه‌بافی گردآورده بود صرف پرورشگاهی کرد که تا امروز پابرجاست. همایون که تحت سرپرستی حاج اکبر (موسوم به «حاج اکبرِ کَر») خردسالی را سپری کرد، از پدربزرگش بسیار آموخت و تأثیر پذیرفت. بر طبق آنچه خود از جدّش توصیف کرده، می‌شود نتیجه گرفت که بسیاری از رفتارهای نامتعارف همایون صنعتی‌ الگوگرفته از اوست. یعنی او بیش از همه به حاج اکبر شبیه است، یا خود می‌خواست چنین باشد.
     راز پنهانی نیست که حاج اکبر از بابیانِ ازلی کرمان بود. سفر پُرماجرای او به عشق‌آباد و استانبول هم بی‌منظور نبود. در استانبول به ملاقات میرزا آقاخان کرمانی و شیخ احمد روحی (دامادهای میرزا یحیی صبح ازلی) رفت و به‌واسطة آن‌ها با سیّد جمال‌الدین اسدآبادی و میرزا رضا کرمانی (ضارب ناصرالدین‌شاه) آشنا شد. چنان‌که روایت شده، به افکار آزادی‌خواهانه و ضداستبدادی دل بست و حتی در بازگشت به وطن مأموریتی را به عهده گرفت و بسته‌ای را مخفیانه به تهران بُرد و به شیخ هادی نجم‌آبادی رساند. مادر و پدر همایون هم در زمرة پیروان صبح ازل محسوب می‌شدند. اگرچه همایون فرسنگ‌ها از این عوالم به دور بود، بااین‌حال شاید ویژگی‌هایی چون نهان‌کاری و احتیاط بسیار، رعایت ظاهریِ رسوم اجتماع و گه‌گاه به‌مصلحتْ همرنگ جماعت شدن نتیجة منطقی تعلق به چنان نیاکانی و پیشگیری از پیامدهای خطرناک احتمالی باشد.
     اما همایون جوان که تن به تحصیل دانشگاهی نداد، به‌جز جدّش آموزگاران دیگری نیز داشت. چند سال پیش ابراهیم گلستان در یادداشتی در رثای او (در مجلة بخار) از پیشینة فعالیتش در حزب تودة ایران یاد کرد. به گفتة او همایون صنعتی عضو جوانِ مورد اعتماد عبدالصمد کامبخش، از رهبران سرشناس حزب، بود که نقش منشی و پیک مخصوص او را ایفا می‌کرد. در همین کتاب از قول خواهرش مهدخت می‌خوانیم که در سن 19-20 سالگی بین اصفهان، شیراز، کرمان و... در رفت‌وآمد دائم بود و پیام‌های محرمانة کامبخش را می‌رساند. در جایی نیز او را منشی تقی فداکار، رهبر تشکیلات کارگریِ وابسته به حزب توده در اصفهان شمرده است که در سفر لویی سایان، دبیرکل فدراسیون جهانی سندیکاهای کارگری به اصفهان، کنار وی در اتومبیل روباز نشسته بود و نقش مترجم را ایفا می‌کرد. ابراهیم گلستان بخشی از نظم و دقت و پشتکار صنعتی‌زاده را حاصل فعالیت حزبی در شرایط نیمه‌علنی و زیردست کامبخش می‌داند. البته بیش از پنجاه سال پیش، جلال آل‌احمد در مقالة جنجالیِ «یک چاه و دو چاله» (1343) به این ماجرا اشاره کرد و او را «چاپار حزب» در شعبة تشکیلات کل به ریاست کامبخش خواند که پس از انشعاب خلیل ملکی (1326)، مانند بسیاری دیگر، بی‌سروصدا از حزب کناره گرفت و به قول او غیب شد.
       پس‌ازآن، صنعتی‌ دوره‌ای از آزمون‌وخطا را در حرفه‌های مختلف سپری کرد و دست‌آخر، برحسب اتفاق، پا به عالم کتاب و نشر ‌گذاشت و با تأسیس شعبة تهرانِ انتشارات فرانکلینِ امریکا، درخشش حرفه‌ای خود را آغاز کرد. در کارنامة همایون صنعتی‌ فعالیت‌های بسیاری را می‌یابیم که برخی را با موفقیت به سرانجام رسانده و شماری را بی‌نتیجه رها ساخته است؛ اما در میان فعالیت‌های مبتکرانه و موفق او، کارهای ماندگار و تأثیرگذار بسیار است که تحسین همگان را برمی‌انگیزد. ویژگی‌های اصلی شخصیت همایون صنعتی‌ را ابتکار، تیزهوشی، پشتکار و جسارت او در تولید و نوآوری دانسته‌اند. از این نظر کارنامة او بسیار پُربار است: پایه‌گذاری انتشارات فرانکلین و دائره‌المعارف فارسی (مصاحب)، سامان‌دهی چاپ کتاب‌های درسی، تأسیس سازمان کتاب‌های جیبی (اگرچه مدعیان دیگری هم دارد)، شرکت سهامی افست، کاغذسازی پارس، شرکت رطب زهره، شهرک خزرشهر ... و در سال‌های اخیر، کاشت گل سرخ در لاله‌زار کرمان و احداث کارخانة گلاب زهرا. بااین‌حال خود، بدون تظاهر به فروتنی، می‌گفت به تعداد طرح‌های موفقت‌آمیزش، طرح‌هایی هم داشته که به شکست انجامیده است؛ مانند کشت مروارید در جزیرة کیش یا طرح سوادآموزی در روستاهای قزوین. صنعتی‌ نگرشی متفاوت با عموم مردم به کار داشت. می‌گوید: «من هیچ‌وقت به کار به‌عنوان کار نگاه نکرده‌ام. یک‌جور سرگرمی و بازی است برای من. مثل بچه‌ای که کنار ساحل نشسته با شن خانه می‌سازد. کار دنیا هم برای من همیشه همین بوده. سرگرمی من است. دارم بازی می‌کنم.» (ص 111).
     صنعتی‌ در چند مصاحبة مطبوعاتی و در یک فیلم مستند («بانوی گل سرخ»، ساختة مجتبی میرطهماسب) از دوره‌های مختلف زندگی‌اش سخن گفته است. اگر کسی همة این حکایت‌ها را کنار هم بگذارد و با هم مقایسه کند به نتایج جالبی می‌رسد. البته او همواره دربارة زندگی و کارهایش حقیقت را ‌گفته است، اما نه تمام حقیقت را. مثلاً تا آنجا که می‌دانم هیچ‌گاه از همکاری نزدیکش با کامبخش سخنی نگفت یا دربارة ملاقاتش با سران زندانیِ جبهة ملّی ایران (1341) و ابلاغ پیام محرمانة شاه و یا این‌که چگونه و چرا او را مأمور چنین کاری کردند توضیحی نداد. از خاطرات برخی از آن زندانیان درمی‌یابیم که این مأموریت‌ و بحث بر سر پذیرفتن یا نپذیرفتن صنعتی باعث اختلاف‌نظرهایی ‌شد؛ اما درمجموع همه او را فردی غیرقابل‌اعتماد و کارگزار دربار تشخیص دادند. صنعتی‌ از دست‌کم چند بار دیدارش با پادشاه هم سخنی نگفته است. کسانی که در این سال‌ها با صنعتی‌زاده مصاحبه کرده‌اند یا چنین مواردی را نپرسیده‌اند یا او از پاسخ گفتن طفره رفته است.
      صنعتی‌ خود را اصولاً یک «بچه‌تاجر» می‌نامد و تردیدی نیست که در کسب و کار شمّ قوی و توانایی جدّی داشت. اما پیداست که در گذشته، مانند امروز، فراتر رفتن از حدودی در هر کسب و کار اقتصادی، نیازمند نزدیکی به ارباب قدرت و ثروت، جلب رضایت یا شراکت با آن‌هاست. همایون صنعتی‌ نیز در همین محیط کار می‌کرد و از این قاعده مستثنی نبود. او به واسطة فرانکلین و افست با مراکز قدرت (مانند سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی و رئیس پرنفوذ آن) ارتباط نزدیک داشت و چنین روابطی در فضای روشنفکری چپ و آرمان‌خواه آن دوران نمی‌توانست بی‌حرف و حدیث بماند. در مصاحبه‌های سیروس علی‌نژاد با چند تن از همکاران صنعتی‌زاده در مؤسسة فرانکلین با وجه دیگری از شخصیت حرفه‌ای او آشنا می‌شویم. در این صفحه‌ها از شمّه‌ای از گرفتاری‌های مالی - اداری فرانکلین و باج‌هایی سخن رفته که همایون صنعتی به عمرو و زید می‌داد تا کارش بگذرد و چرخ مؤسسه‌اش بهتر بگردد. امروز درمی‌یابیم که همین‌ها دستمایة جلال آل‌احمد در نوشتن «یک چاه و دو چاله» بود و بعدها به کار پرونده‌سازی برای صنعتی‌ آمد و او را روانة زندان ساخت ‌... اما روایت‌های همکاران فرانکلین تأییدکنندة اتهاماتی است که آل‌احمد با زبانی پرخاشگر و هتاک بیان کرده است. آن‌ها از کتاب‌هایی یاد می‌کنند که به سفارش فرانکلین ترجمه شد و به نام دیگران انتشار یافت. یک نمونة آن کتاب معروفِ مادر و کودک دکتر بنیامین اسپاک است که ثمینه باغچه‌بان آن را ترجمه کرد و به پیشنهاد صنعتی‌زاده به نام اشرف پهلوی منتشر شد. یا کتاب شاهکارهای هنر ایران آرتور پوپ توسط هوشنگ پیرنظر به فارسی برگردانده شد و به نام دکتر پرویز ناتل خانلری به چاپ رسید. این‌که دکتر خانلری با آن‌همه فضل و کمال چه نیازی به چنین کاری داشت بر ما پوشیده است. از خریدن و هدیه دادن مغازه‌ای به مدیر مجلة سخن برای تأسیس «کتاب‌فروشی سخن» و ... نیز به ‌عنوان زد و بند مرسوم و عُرف کسب‌وکار یاد می‌شود که ظاهراً همایون صنعتی‌ اِبایی از آن‌ نداشت و بلکه در آن جسور و بی‌پروا بود. در سیاست حکم پذیرفته‌ای است که پیروزمند ملزم به توضیح نیست؛ شکست‌خورده باید دلایل عدم موفقیتش را توضیح دهد. در عالم کسب و کار هم وضع این‌گونه است. اغلب به نتیجة کار توجه داریم، نه چگونگی نیل به آن... با این حال برخی روایت‌ها از تقرب جستن‌های صنعتی‌ به صاحبان قدرت به‌سختی باورپذیر است؛ مانند ادعای پیشنهاد چاپ نفیس شاهنامه در چاپخانة افست و تقدیم آن به مناسبت بیست و پنجمین سال سلطنت محمدرضاشاه پهلوی... و پاسخ شاه به صنعتی‌زاده که «لازم نیست. پولش را به من بده!» (ص 143).
     در سخنان همکاران همایون صنعتی، در کنار ستایش بسیار آن‌ها از توانایی‌های او، آشکارا آزردگی‌‌شان هم دیده می‌شود. برخی رفتارهای نامتعارف و تندخویانة صنعتی‌ را - که ظاهراً جزء عاداتش بوده - باید از نقاط ضعفش شمرد. کسانی که همکاری با او را می‌پذیرفتند ناچار بودند این رفتارها را تحمل کنند. مشابه همین وضعیت را در روابط او با خواهرش مهدخت صنعتی‌زاده می‌بینیم که در واپسین گفت‌وگوی کتاب، با ترکیبی از ستایش و نکوهش از برادرش سخن می‌گوید. او تکذیب می‌کند که در رمان خود (زنان سایه‌روشن، نشر گردون، 1393) خواسته است با همایون تصفیه‌حساب کند؛ اما خوانندة کتاب می‌تواند از همین سخنان کوتاه، تفصیل ماجرا را دریابد. پیچیدگی این روابط در کتاب نامه‌های همایون صنعتی‌زاده به خواهرش (به‌کوشش گلی امامی، نشر چشمه، 1394) هم آشکار است. مهدخت صنعتی‌زاده برادرش را فردی باهوش و بافراست و درعین‌حال قدرت‌طلب و حریص و مال‌اندوز می‌خوانَد. از او آزرده‌خاطر است چون رفتارهای گاه زننده‌اش شامل حال او هم می‌شد. مثلاً می‌گوید پس از درگذشت مادرشان، که مهدخت از او نگهداری می‌کرد، ناگهان با شکایت برادرش مواجه شده که او را متهم به دزدیدن جواهرات و اشیاء قیمتی مادر کرده بود! ادعایی که پیداست بی‌پایه بود. مهدخت صنعتی‌زاده می‌گوید: «همایون تا آخر عمرش طرفدار زحمت‌کشان ماند. ولی شگفت آن‌که کارگر خانة خودش را بیمه نمی‌کرد... همایون در عین‌حال که ته دنیا را می‌دید، یک جاهایی نوک دماغش را هم نمی‌دید.» (ص 226).
نتیجه‌ای که خوانندة کتاب  از این گفت‌وگوها می‌گیرد به‌ناگزیر این است: همایون صنعتی‌زاده ستایشگران زیادی داشته و دارد، ولی ظاهراً هیچ‌گاه دوستی نداشته است.
دربارة کارنامة درخشان همایون صنعتی و هوشمندی‌ها و ابتکارات او بسیار گفته‌اند و خواهند گفت. در کتاب از فرانکلین تا لاله‌زار هم از این‌ها سخن رفته است. اما شاید اهمیت کتاب در تصویر واقعی‌تری است که از شخصیت کم‌نظیر این کارآفرین عرصة فرهنگ و تولید ترسیم می‌کند. شخصیتی که به قول امروزی‌ها خاکستری است و نه سیاه و سفید.
     همایون صنعتی‌ پس از انقلاب سختی‌های بسیاری را تحمل کرد. چند سال به اتهاماتی نامعلوم به زندان افتاد و دارایی‌اش مصادره شد. بعدها توانست اموالش را بازپس‌گیرد، اما همواره از زندان ناروایی که رفته بود گله‌مند و آزرده‌خاطر بود. او در روزهای جنگ عراق علیه ایران به همراه شماری از جوانان پرورشگاه صنعتی کرمان به جبهه رفت و چند ماه در پشت جبهه با ابتکارات و توانایی‌های چشمگیر خود منشأ خدمات گوناگون شد.
    او به تاریخ و جغرافیای تاریخی ایران باستان، نجوم و به‌ویژه ‌گاه‌شماری‌های کهن ایرانی علاقه‌مند بود و آثار بسیاری در این زمینه‌ها ترجمه و منتشر کرد که کتاب‌شناسی آن‌ها را در کتاب حاضر می‌یابیم. در شعر هم طبع‌آزمایی‌هایی داشت که در دو دفتر شور گل و قالی عمر منتشر کرد؛ ولی بعید است که آیندگان آن‌ها را در بخش «موفقیت‌ها»ی کارنامة صنعتی‌ جای دهند. او در عقایدش فردی علم‌گرا جلوه می‌کرد با رگه‌هایی ناروشن از اعتقاد به متافیزیک (دست‌کم در سال‌های پس از انقلاب و به شهادت نامه‌های انتشاریافته‌اش).
    ایران‌دوستی همایون صنعتی‌ – به‌رغم پرهیزش از تظاهر به آن– در کتاب‌ها و گفت‌وگوهایش هویداست. او به واسطة تجارب بسیار و سفرهایش به گوشه و کنار ایران و شناختی که از جوامع هم‌جوار و هم‌زبان داشت، دربارة ایران و حوزة زبان فارسی و مسائل جامعة ایرانی آرای خاصی را بیان می‌کرد که برخی همچنان قابل‌تأمل است. در گفت‌وگوهای این کتاب ازاین‌دست اظهارنظرها را می‌یابیم:
     «توی تاریخ اقوام بسیاری از بین رفته‌اند؛ این دریای خزر اسم قومی بوده که هیچ‌چیزش باقی نیست. فقط اسم دریای خزر مانده، از آشور هیچ‌چیز نمانده، کارتاژ دیگر نیست. ایرانی هم‌ نسلش بر خواهد افتاد. این دولت‌های بزرگ قدرتمند دنیا تمام علاقه‌شان این است که کشورهای نسبتاً بزرگ هرچه ممکن است کوچک شوند. روسیه را دیدید چه کارش کردند. یوگوسلاوی را دیدید...» (ص 136).
     «زبان وسیلة ابراز مکنونات شخصی است. اگر آن مکنونات چیزهای سطحی باشد، چه اهمیتی دارد؟ اما اگر از این زبان برآید که دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند، زبان اهمیت پیدا می‌کند. ما ظرفیم. ملّت ظرف است. قوم ظرف است. شیرة این قوم اندیشه است. اگر اندیشة ما فارسی‌زبان‌ها اندیشة مهمی باشد، زبان فارسی می‌ماند، اگر نباشد، نمی‌ماند. چرا زبان فارسی در هند رشد می‌کند؟ به خاطر این‌که لهجة شیرینی دارد رشد نمی‌کند، به خاطر حافظ رشد می‌کند. برای خاطر سعدی. برای خاطر مطالبی که در زبان فارسی بود. اگر کتاب خوب به زبان فارسی نوشته شود، این زبان همه‌جا را فرامی‌گیرد. اشتباه می‌کنید که فکر می‌کنید آن یکی دارد می‌آید جلو. نه، شما دارید عقب می‌روید...» (ص 138).

سوتیتر
دربارة کارنامة درخشان همایون صنعتی و هوشمندی‌ها و ابتکارات او بسیار گفته‌اند و خواهند گفت. در کتاب از فرانکلین تا لاله‌زار هم از این‌ها سخن رفته است. اما شاید اهمیت کتاب در تصویر واقعی‌تری است که از شخصیت کم‌نظیر این کارآفرین عرصة فرهنگ و تولید ترسیم می‌کند. شخصیتی که به قول امروزی‌ها خاکستری است و نه سیاه و سفید.


  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

امر اجتماعی کتاب
بوطیقای شهر(26) / پیر سانسو برگردان ناصر فکوهی و ز...

Related Posts