ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

عدالت اجتماعی،‌یگانه راهکار توسعه فرهنگی، دو گزارش از نشست سیاستگزاری فرهنگی

روزنامه   ایران



بحرانی که امروز جهان را به ورطه‌سقوط کشانده و همه‌جا خشونت و سلطه و فقر و بی‌رحمی را به قدرت رسانده است، نه فقط نتیجه دوران استعماری دراز مدت اروپایی، بلکه حاصل معادله‌خطرناکی است که پس از سقوط قدرت‌های استعماری و پایان یافتن جنگ جهانی دوم در «کنفرانس برتن وودز» اتفاق افتاد. در آن زمان در حالی که جان مینارد کینز(اقتصاددان برجسته بریتانیایی)، با روشن‌بینی عمیقی، نسبت به گسترش پولی‌شدن روابط بین‌المللی و توسعه بیش از اندازه بازار جهانی و مبادلات در آن هشدار می‌داد، طرف امریکایی بود که پیروز شد و با تأسیس صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی، سیاستی را به جهان توسعه‌یافته و در حال توسعه تحمیل کردند که اساسش تبدیل «مصرف» به «موتور توسعه» بود؛ سیاستی که اثر آن را امروز در ورشکستگی و نظامی‌گری بی‌سابقه امریکا و اشغال نظامی جهان به وسیله این کشور، برای حفظ تصنعی ارزش پولی خود با قروض خارجی بی‌پایانش می‌بینیم.دو الگوی اقتصادی پس از جنگ مطرح شدند؛ اقتصاد بازارکنترل‌شده با تنظیمات و ساختن دولت رفاه که اروپا برگزید و اقتصاد بدون تنظیمات و صرفاً مبتنی بر بازار آزاد، که انتخاب امریکا بود. نتیجه برای امریکا موقعیت ورشکسته کنونی‌اش بود و برای اروپا در طول دست‌کم 30 سال، سال‌های درخشان دولت‌های رفاه که اروپا را به قاره پرثبات بدل کردند. قاره‌ای که با تاچریسم از دهه 1980 تا اندازه‌ای سیاست‌های پیشین خود را کنار گذاشت و راه خطرناک امریکا را پیش گرفت. با وجود این، امروز در این قاره، کشورهایی که از الگوی نولیبرالی تاچریسم و ریگانیسم بیشترین فاصله را گرفته‌اند، بیشترین ثبات اجتماعی را یافته‌اند.در ایران نیز ما باید از الگویی مشابه تبعیت کنیم. برای آنکه بتوانیم سیاست فرهنگی راهبردی خود را برای توسعه پیش بگیریم فرصت زیادی نداریم، چیزی در حد 30 سال که نسل حاصل از موج افزایش جمعیت دهه‌های 50 و 60 به دوران پیری خواهند رسید. امروز جمعیت جوان ما می‌تواند برای ما شانس بزرگی باشد. شانس ما در آن است که بتوانیم بخش‌های اصلی و ضروری را در اقتصادمان از استیلای نظام پولی و تجاری بیرون آوریم: این بخش‌ها شامل مسکن، بهداشت و سلامت، آموزش و حمل و نقل هستند. این بخش‌ها برای ایجاد زیربناها و چارچوب‌های رشد اقتصادی در کشور ما همچون هر کشوری ضروری هستند و بنابراین بدون آنکه آنها را دولتی کنیم، باید میزان سودآوری آنها را نسبت به سایر بخش‌ها به حداقل برسانیم تا کسانی که جذب آنها می‌شوند نه برای پولسازی بلکه برای خدمت و علاقه واردشان شوند.اگر خواسته باشیم مهم‌ترین راهبردهایی را که در سال‌های آینده به آنها نیاز داریم بیان کنیم باید بر موارد زیر تأکید کنیم:
تأکید بر مدل «جهان محلیت» (glocalization) به جای رویکردی جهانی کردن که یک سویه و فرآیندی از سلطه دولت‌های قدرتمند بر دولت‌های پیرامونی است، وابسته کردن هر چه بیشتر «امر محلی» و «امر جهانی» به یکدیگر.«دموکراتیزه کردن افقی فرهنگ» یعنی گسترش فرهنگ تا حد ممکن نه در قالب نخبه‌پروری بلکه بر اساس بالا بردن میانگین‌های جامعه و بخصوص بالا بردن وضعیت محروم‌ترین اقشار. مهم نیست که ما جایزه اسکار در سینما یا بزرگترین جایزه ریاضی جهان را ببریم، مهم آن است که وضعیت بهداشت و پزشکی در فقیرترین بخش‌های این کشور و در میان طبقه متوسط و پایین به چه شکلی باشد و وضعیت هنر و سینمای ما در چه جریانی قرار گیرد.سرانجام باید به فکر «عدالت جنسیتی» باشیم؛ زنان نیمی از جامعه ما را تشکیل می‌دهند در حالی که بخش کوچکی از آنها (13 درصد) وارد بازار کار شده‌اند. ورود این بخش بزرگ در کنار امکان‌پذیر کردن چارچوب‌های رفاهی برای جوانان به طور کلی، سبب می‌شود که آنها به جای حرکت به سوی رؤیاهای «تازه‌به‌دوران‌رسیدگی پولی و دلالی» به سوی علایق واقعی خود جذب شوند و جامعه را از سقوط در دوزخ پولی ِضد اخلاقی که امروز در حال نابودی جهان است، نجات دهیم.
 

گزارش اعتماد 
اقتصاد سياسي
دردسرهاي نو ليبراليسم اقتصادي
آيين گشايش سلسله نشست هاي جايگاه اقتصاد مقاومتي در گفتمان فرهنگي

عاطفه شمس- محسن آزموده

بيش از دو دهه است كه مدار سياست هاي اقتصادي ايران بر محور نگاه بازارمحور مي چرخد، اگرچه در چند سال اخير برخي جامعه شناسان و اقتصاددانان نهادگرا به كاستي هاي اين نگاه تاكيد مي كنند و در چارچوبي داخلي و جهاني آسيب هاي آن را بر مي شمرند. روز گذشته، نشست «آيين گشايش سلسله نشست هاي جايگاه اقتصاد مقاومتي در گفتمان فرهنگي ايران» توسط دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران با همكاري معاونت فرهنگي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و با حضور سيدعباس صالحي، معاون امور فرهنگي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، غلامرضا غفاري، رييس دانشكده علوم اجتماعي، حسين راغفر، استاد اقتصاد دانشگاه الزهرا و ناصر فكوهي، استاد دانشگاه تهران برگزار شد. لازم به ذكر است، آنچه در اين نشست ارايه شد، تنها يكي از ديدگاه هايي است كه نسبت به سياست هاي اقتصادي مي توان ارايه كرد و روزنامه اعتماد آمادگي انتشار نظرات متفاوت و انتقادهاي ممكن به ديدگاه مذكور را دارد.
   
    
    تبديل اقتصاد مقاومتي به گفتمان ملي
    سيدعباس صالحي*
    بحث اقتصاد مقاومتي به عنوان يك موضوع و واژه اي كه مطرح است طبيعتا با برداشت هاي شايد متفاوتي ارايه مي شود. اما شايد بتوان تا حدي از اين برداشت دفاع كرد كه اقتصاد مقاومتي، اقتصادي است كه در تكانه هاي خارجي و داخلي با ركود، بحران و احتمالابا فروپاشي اقتصاد ملي مواجه نشود بلكه تاب آور، مقاوم و حتي رو به رشد حركت كند. اگر چنين تعريفي را بپذيريم، به تبع نيازهايي باعث طرح اين عنوان و موضوع در سطح جهاني و ملي شده است. بحران هاي متوالي كه در اقتصاد جهاني در طول يكصد سال اخير مطرح شده، اين بحث را مطرح كرده است كه امنيت اقتصادي پايدار را چگونه مي توان ايجاد كرد. از بحران هاي ١٩٢٩ تا بحران هاي ٢٠٠٨ كه به ما نزديك تر است. آيا مي توان همان گونه كه درباره امنيت بنا، مسكن و شهر به عنوان امنيت نسبي و پايدار صحبت مي كنيم، از ارتقاي سطح امنيت اقتصاد ملي نيز صحبت كنيم. به گونه اي كه چرخه اي كه به طور طبيعي يادآوري مي شد كه اقتصاد يك چرخه رونق- ركود- بحران و دوباره رونق را دارد، از اين سيكل فاصله بگيرد. اين بحث هم از لحاظ نظري و هم تجربي در سطح جهاني كم و بيش مطرح بوده است. در سطح ملي نيز در سال ١٣٨٩ نخستين تعبيرهاي اقتصاد مقاومتي را در بيانات مقام معظم رهبري مي بينيم، بعد به برخي بحث هاي سياستگذاري تبديل مي شود تا بهمن سال ٩٢ كه اين سياست ها در ٢٤ ماده ابلاغ مي شود. بند ٢٢ اين سياست هاي ٢٤ گانه بحث گفتمان سازي است: اينكه بحث اقتصاد مقاومتي به يك گفتمان ملي تبديل شود و اين بند ٢٢ در ١٢ برنامه ملي كه از ناحيه دولت ارايه شده به نهادهاي فرهنگي مثل وزارت فرهنگ، ارشاد و صدا و سيما و مجموعه هايي مانند آنها واگذار شده است.
   
     اغلاط رايج در پروسه گفتمان سازي
     در ارتباط با بند ٢٢ كه گفتمان سازي ملي بحث اقتصاد مقاومتي است، احساس مي شد كه ما بايد اغلاط رايج در گفتمان سازي را تكرار نكنيم. اين اغلاط رايج كه در دهه هاي متوالي به آن گرفتار بوديم: مثل اينكه تصور كنيم ادبيات رسمي يعني گفتمان سازي، يعني اگر مسوولان حكومت و سياستمداران، تعبيري را زياد تكرار كردند آن گفتمان توليد شده است، مغالطه تكرار يك تعبير در ادبيات رسمي و آن را به كل جامعه تعميم دادن. همچنين اينكه اگر ما واژه اي را تكرار كرديم، اين تكرار به معناي گفتمان سازي است. اگر بسامد واژگاني را زياد كرديم يعني گفتمان سازي كرده ايم. غلط ديگر، اين بوده است كه پايگاه و خاستگاه گفتمان سازي بايد كنش هاي اختياري و آگاهانه باشد نه كنش هاي اجباري و دستوري، كنش هاي موقتي و ديرپا كه بعد از مدتي به ضد خود تبديل مي شوند. گفتمان سازي بايد بر پايه انتخاب و اختيار باشد نه بر اساس اجبار يا دستورات بخشنامه اي و رسمي. غلط بعدي اين بود كه فكر مي كرديم صرف دادن اطلاعات و آگاهي كفايت مي كند در حالي كه اطلاعات و آگاهي، بخش كوچكي از مواد لازم گفتمان سازي است، ما نسبت به خيلي از مسائل اطلاعات داريم اما رفتار و هنجار نداريم و در نهايت انتظار تولد زودرس است، اينكه ما تصور كنيم در يك دوره كوتاه گفتماني شكل مي گيرد، در حالي كه با برنامه ضربتي و عجله اي نمي توان گفتمان ريشه دار ايجاد كرد. اگر بحث اقتصاد مقاومتي را به عنوان يك رويكرد ملي و ضروري در نظر بگيريم و نه يك نگاه سياسي و مقاومت، به تبع بايد كارهايي انجام داد كه بخشي از آنها در حوزه فرهنگ بوده و يكي از آن كارها گفتمان سازي است.
   
     دال هاي مركزي اقتصاد مقاومتي
     اما در بين مولفه هاي گفتمان سازي كه در سياست هاي اقتصاد مقاومتي آمده است، بر پنج مولفه به عنوان دال هاي مركزي اقتصاد مقاومتي تاكيد شده است: اول، درون زايي و نه درون گرايي، به اين معنا كه اقتصاد از همه ظرفيت هاي داخلي، حداكثر بهره برداري را ببرد. دوم، برون گرايي، به معناي تعامل سازنده با تمام جهان. سوم، مردمي بودن به معناي اينكه مردم نقش آفرين اقتصاد باشند. چهارم، عدالت محوري، به اين معنا كه آحاد مردم از دستاوردهاي اقتصادي بهره مند شوند و فرصت هاي برابر براي همگان ايجاد شود و پنجم، دانش بنيان بودن، به اين معنا كه به جاي اتكا به منابع طبيعي كه زودگذر است به دانش و تفكر اتكا شود. اگر اين پنج مولفه مركزي رعايت شود و از اغلاط رايج در گفتمان سازي فاصله بگيريم، بالطبع، اينكه چگونه اين گفتمان سازي مي تواند اتفاق بيفتد، سوال مهم و اصلي خواهد بود. به نظر مي رسد سه مساله در اين ميان اهميت پيدا مي كند: نكته اول اين است كه گفتمان كلان اقتصاد مقاومتي در منظومه اي بايد به خرده گفتمان هايي تبديل شود و نظريه و كاربردهاي آنها نيز شكل بگيرد. اقتصاد مقاومتي يك كلان پروژه است كه گفتمان سازي آن كار ساده اي نيست، پس بايد به گفتمان هاي خردي تبديل شود كه اجزاي مختلف آنها به كمك بيايند و با يكديگر هم افزايي و همپوشاني داشته باشند. خرده گفتمان هايي كه ممكن است بخشي از آنها وجه اقتصادي، بخشي وجه اجتماعي و بخشي نيز وجه تركيبي آنها بيشتر باشد. پيشنهادهايي مثل اقتصاد خانواده بنيان، اقتصاد سازگار با شرايط كم آبي، اقتصاد تبديلي و ارزش افزوده، اقتصاد آمايش بنيان، اقتصاد بدون اسراف، اقتصاد خلاق، اقتصاد فساد ستيز، اقتصاد دانش بنيان و اجتماع محور اينجا مطرح مي شود. اما اينكه اين كلان پروژه را چگونه بايد به خرده گفتمان هايي تبديل كرد كه مثل كلافي به يكديگر وصل شوند و بعد پروژه كلان اقتصاد مقاومتي را از لحاظ گفتماني به وجود آورند، مهم است.
   
     نقش نخبگان فراسيستمي در گفتمان سازي
     نكته دوم اينكه آگاهي سهم محدودي را در شكل گيري گفتمان اجتماعي ايفا مي كند و بخش زيادي بر اساس سيستم نردبان منفعت و احساس منفعت است. اينكه در اين خرده گفتمان ها و آن گفتمان كلان، احساس منفعت محلي، شهري، منطقه اي و ملي به وجود بيايد. يعني افراد جامعه حس كنند كه اين خرده گفتمان به نفع خود آنها، شهر، محله، قوميت و در نهايت كشور است. حال بايد بررسي كرد كه خرده گفتمان و گفتمان كلان را چگونه مي توان بر اساس منافع، عملياتي و دروني كرد. نكته سوم، نقش نخبگان در گفتمان سازي است. نخبگان مي توانند نقش هاي متنوعي را در گفتمان سازي بر عهده بگيرند. فلسفه اين نشست ها نيز همين است. اينكه ما چگونه در فرآيند بهره وري از آراي نخبگاني در گفتمان سازي استفاده كنيم، سهمي كه كم و بيش مغفول است. نخبگان رسمي حضور دارند اما نخبگان نبايد به آنهايي كه در سيستم حضور دارند، محصور باشند. نخبگان فراسيستم نيز بايد در اين حوزه مشاركت كنند زيرا اقتصاد مقاومتي زماني شكل مي گيرد كه واقعيت هاي چالشي ما به مردم ارايه شود و مردم بدانند كه ما در كجا قرار داريم. حكومت و نخبگان تا حدي مي توانند مردم را آگاه كنند اما مشاركت نخبگان در آگاهي مردم نقش زيادي دارد. اگر وزارت نيرو از كم آبي صحبت كند، بلافاصله اين برداشت به وجود مي آيد كه حتما قرار است قبض ها گران شود و حمل بر رابطه هاي خاص دولت- ملت مي شود كه هميشه در ابهام ها و ايهام ها بوده است. مشاركت نخبگان مي تواند كمك كند كه جامعه واقعيات را از پايگاه ديگري بفهمد. نكته ديگر در سهم نخبگان، به چالش و پرسش كشيدن مفروضات رايج است. اين مفروضات كه گاه ممكن است در فضاي جلسات و تصميم گيري ها، به اعتبار يك تواتر و اجماع دورميزي، اقناعي را نيز به وجود آورد، ممكن است در فضاي ديگري پرسش هاي جدي اي را به همراه داشته باشد و اين امكان را پديد مي آورد كه ما با سوالات تازه و مفروضات جديد نزديك تر شويم. سهم نخبگان در نهادسازي مدني نيز مهم است. نهادهاي صنفي، مدني و اجتماعي مي توانند اين حركت هاي گفتماني را هم در كلان پروژه اقتصاد مقاومتي و هم در خرده گفتمان ها به پيش ببرند و افكار عمومي را به ميدان آورده و هدايت كنند و در نهايت، نقش نخبگان به عنوان نهاد ميانجي مردم و دولت مهم است.
   
     واژه اقتصاد مقاومتي بد متولد شد
     متاسفانه از آنجا كه سال هاي توليد واژه اقتصاد مقاومتي در دوره خاصي و در دوران شدت تحريم و رويدادهاي ديگر اتفاق افتاد، اين واژه بد و سياسي متولد شد. به اين معنا كه رويكرد اقتصاد جنگي و تحريمي است و با اين تعبيرها تفسير شد نه به عنوان رويكردي كه پشتوانه هاي نظري مهمي دارد و مي تواند بيشتر نيز داشته باشد و مي تواند به اجماع سازي ملي در رويكردها منتهي شود. به خاطر اين بد متولد شدن و اينكه اقناع هاي ما، دون سيستمي است، نخبگان در اين موضوع خوب به ميدان نيامدند و اين يكي از اتفاقاتي است كه در ارتباط با اقتصاد مقاومتي افتاده است. يكي از دلايلي نيز كه سبب شد اين مشاركت با دانشگاه تهران و دانشكده علوم اجتماعي براي ما به طور جدي احساس شود همين بود كه بالطبع، اين رويكرد ملي اگر با مشاركت نخبگان همراه نشود، بدون شك عقيم خواهد بود.
    *معاون امور فرهنگي وزارت ارشاد
    
   
    رابطه اقتصاد و فرهنگ
    حسين راغفر**
    محور بحث من درباره رابطه بين اقتصاد و فرهنگ است و اينكه آيا اقتصاد مقاومتي در بستر تحول جامعه ايران قابل تحقق است يا خير. يكي از مشكلات اساسي ما همواره رابطه بين فرهنگ و اقتصاد بوده است. در سال ۱۹۶۵ درآمد سرانه ايران ۲۵۵ دلار و درآمد كره جنوبي ۱۰۵ دلار بود اما ۵۰ سال بعد اين ارقام به ترتيب به ۴۷۰۰ و بيش از ۲۵ هزار دلار رسيد. اين اختلاف زياد در درآمد سرانه ايران و كره، نكته قابل تاملي را نشان مي دهد كه تفاوت در عملكردها است كه فرهنگ نيز در اين زمينه نقش مهمي ايفا مي كند.سه نگاه به رابطه اقتصاد و فرهنگ وجود دارد: گروهي، اقتصاد را عمدتا جداي از فرهنگ و بدون ارتباط با آن مي دانند و معتقد هستند كه فرهنگ به حوزه اي متعالي مرتبط است و نبايد با اقتصاد آن را آلوده كرد. گروه دوم، اقتصاد را پايه اصلي جامعه مي دانند و مي گويند كه فرهنگ چيزي جز روبناي اين ساخت توليد در جامعه نيست. اما گروه سوم، قايل به ارتباط تعاملي اقتصاد و فرهنگ با يكديگر هستند.
   
     چالش اصلي، نظام مديريت در كشور است
     واقعيت هاي اقتصادي نشان مي دهد كه طي سال هاي ۱۳۳۸ تا ۱۳۹۱ اقتصاد ايران روي سرش ايستاده و ساختار آن قادر به خلق و توليد شغل نيست. اين مساله باعث مي شود كه سالانه يك ميليون نفر وارد بازار كار شوند كه تنها ۶۴۰ هزار نفر آنها دانش آموخته دانشگاه هستند و با مشكل نبود شغل روبه رو مي شوند. ساختار اقتصاد ايران پاسخگوي اين تعداد نيروي آماده به كار نيست چرا كه اقتصاد ايران اصلامردمي نيست و صاحب اصلي آن، صاحبان سرمايه ها هستند و منافع آنها هم در خدمت منافع گروه هاي خاصي قرار دارد، درحالي كه يكي از محورهاي اقتصاد مقاومتي خدمت به مردم است. ميانگين نسبت اشتغال در دنيا براي مردان ۷۸ درصد است در حالي كه در ايران اين رقم كمي بيش از ۶۰ درصد است. همچنين ميانگين نسبت اشتغال در جهان براي زنان ۵۰ درصد است در حالي كه در ايران اين رقم حدود ۱۳ درصد است. ٥٠ درصد چرخه اقتصادي كه بايد به دست زنان بچرخد عملابي حركت است و يكي از علل آن نيز نقش عوامل فرهنگي است. ريشه بسياري از اين مشكلات، چالش اصلي نظام مديريت در كشور است، اين ابرچالش راهبردي، بقيه بحران ها را ايجاد مي كند. نفت در ايران نه در خدمت مردم ايران بلكه در خدمت تامين نيازهاي انرژي امپراتوري بريتانيا است. نظام تدبير و تمشيت امور ما فاقد فلسفه اقتصادي روشن و شفافي است و اتفاقا صاحبان سرمايه به دنبال نگاه داشتن اين فضاي مشوش و مغشوش براي كسب سودهاي اقتصادي بيشتر هستند. اين در حالي است كه هدف يك نظام سياسي - اقتصادي بايد حفظ كرامت انسان باشد كه اين كار هم تنها از طريق «كار شايسته» امكان پذير است. كار شايسته عبارتي جديد است كه افراد در آن احساس شخصيت، تعلق خاطر و درآمد شايسته داشته باشند. به اين ترتيب اشتغال كامل و حداكثر كردن سختكوشي و تلاش، هدف نظام تصميم گيري و سياستگذاري كشور مي شود و نه حداكثر كردن منافع فردي كه متاسفانه هدف نظام اقتصادي كشور پس از جنگ تحميلي تاكنون، بوده است.
   
     از دست رفتن احساس تعلق اجتماعي
     عده اي هستند كه به ما عبارت «چپ اسلامي» مي دهند، درحالي كه خود كساني كه ما را نقد مي كنند از ابزارهاي صاحبان قدرت و ثروت هستند. در مناظرات سياسي و انتخاباتي اخير در امريكا و انگلستان شاهد هستيم كه چطور احزاب رقيب احساس نگراني خود را از سلطه نابرابري نشان مي دهند، اينها در اثر سياست ها و توسعه فردگرايي در اين جامعه است. جامعه امريكا امروز در حال فروپاشي و سقوط است، آنها تلاش كردند در همه سال ها سياست ها را ابزاري كنند و الان جامعه اي مثل امريكا در حال فروپاشي و سقوط است: عين همين عبارت را سندرز در مناظره هاي خود مطرح مي كند. يكي از مصاديق سلطه سرمايه داري در كشور، زمين هايي است كه بايد براي ورزش جوانان اختصاص داده مي شد اما جاي زمين هاي ورزشي را برج ها گرفته اند و در نتيجه اين اقدامات، جوانان به سفره خانه ها رانده شده و با كشيدن قليان اوقات فراغت خود را مي گذرانند. فرهنگ نئوليبرال افراد جامعه را دچار اختلال رواني مي كند، مشخصه اين فرهنگ از كارافتادگي فرآيندهاي فكري و پاسخگويي عاطفي ضعيف است كه جامعه را به تدريج دچار روان گسيختگي اجتماعي و توهم هاي جنون آميز و رفتارهاي مبتني بر آشفتگي فكري مي كند. از يك سو ما شاهد رژه اشرافيت در خيابان هاي شهرهاي بزرگ هستيم و از سوي ديگر بيكاري، جوانان را به شدت آزار مي دهد. نتيجه اين آسيب هاي فرهنگي سرخوردگي، افسردگي، اعتياد و... است و آنچه از دست مي دهيم احساس تعلق خاطر اجتماعي است. آموزش عالي ما پولي شده است، هيچ جاي دنيا اين طور نيست، اين نظام تصميم گيري است كه منشا اين مسائل مي شود.
   
     هدف سياستگذاري، حفظ كرامت مردم است
     به اين ترتيب توليد فرهنگ را نمي توان تنها به اقتصاد تقليل داد. در نظامي كه به شدت نابرابري را توصيه مي كند و همه چيز را به عرصه عرضه و تقاضا و بازار واگذار كرده است، اتفاقي كه مي افتد اين است كه كسي كه پول دارد در اين كشور و البته بسياري از كشورهاي ديگري كه سياست هاي نئوليبرال بر آنها حاكم است، مي تواند همه چيز تهيه كند و كسي كه پول ندارد هيچ چيزي نيز ندارد، زيرا اين فقط پول است كه منشا هويت انسان ها است و فرد مي تواند از طريق آن، از جامعه احترام جلب كند. ما در دنيايي زندگي مي كنيم كه با اين تهديدها رو به رو هستيم و اين تهديدها در حوزه اقتصاد، فرهنگ جامعه را به شدت آسيب زده است. اكثريت جامعه از بي اخلاقي شكايت مي كنند و اين بي اخلاقي ناشي از اين سياست هاي اقتصادي است كه فقط گروه خاصي توانسته اند در آن برنده باشند. كساني كه هيچ تعلق خاطر و احساس مسووليتي نسبت به بقيه جامعه ندارند و همگي در خارج از كشور خانه و سرمايه دارند و اين ريشه بسياري از فسادها در حوزه سياستگذاري بخش عمومي است. براي شكل دادن به يك اقتصاد مقاومتي در هر يك از قلمروها چه فرهنگ، چه اقتصاد و چه جامعه بايد توجه داشت كه مردم بزرگ ترين سرمايه هاي ما هستند. هدف سياستگذاري، سعادتمندي و حفظ كرامت مردم است، نه جيب سرمايه داران و نكته ديگر كه بايد به آن توجه كنيم اين است كه كار معنابخشي و هويت بخشي زندگي انسان است.
    **استاد اقتصاد دانشگاه الزهرا
    
   
    تهديد نوليبراليسم اقتصادي
    ناصر فكوهي***
    بعد از جنگ جهاني دوم كنفرانس برتون وودز تشكيل مي شود كه در آن دو نظريه كينز و نظريه سيستم امريكايي مطرح مي شود. كينز به طور خيلي ساده مي گفت اقتصاد بعد از جنگ در آينده بايد از حركت به سمت پولي شدن جلوگيري كند. پولي شدن خطري است كه كل جهان را تهديد مي كند. پيشنهاد دوم او اين بود كه كالاي مرجع در اقتصاد بين المللي بايد طلاباشد و ارز و سيستم هاي پولي نباشد. پيشنهاد سوم او اين بود كه روابط تجاري بين المللي بايد محدود باقي بماند. يعني اقتصادهاي محلي نبايد در چيزي به نام بازار جهاني منحل شوند. او نمي گفت كه بازار جهاني وجود نداشته باشد، بلكه بحث اين بود كه اين بازار نبايد بر اقتصادهاي محلي اولويت پيدا كند. كينز اين ديدگاه را از منظري چپ و ضد سرمايه دارانه نمي گفت، بلكه خودش سرمايه دار بود و از منظر نهادهاي مستقر بريتانيايي اين ديدگاه را مي گفت. او مدلي را طراحي كرد كه بعدا در نوكينزگرايي ادامه پيدا كرد و به آن مدل اجتماعي اقتصاد بازار يا مدل سرمايه داري اجتماعي مي گويند. اما مدل ديگري كه در مقابل كينز و معكوس آن بيان شد، در برتون وودز برنده شد.
   
     نوليبراليسم اقتصادي
     آن مدل معكوس اولامي گفت مساله پولي شدن ارتباط به رقابت آزاد بازار دارد و اگر پولي بتواند قدرت بگيرد، نشان دهنده قدرت اقتصادي است، بنابراين بايد پول را آزاد گذاشت. ثانيا بايد روابط بين المللي تجاري را به بيشترين حد ممكن گسترش داد و اين روابط بين المللي تجاري است كه مشكلات را حل مي كند. ثالثا مدل اجتماعي بايد بر مبناي مدل موفقيت فردي باشد. اين همان سبك زندگي امريكايي (American way of life) بود كه در مقابل سبك زندگي اروپايي بود. همچنين كالاي مرجع نيز از طلابه دلار بدل شد كه يكي از بزرگ ترين فجايعي بود كه در تاريخ بشر رخ داد. زيرا همانطور كه مي دانيم دلار پولي است كه ناشي از يك اقتصاد قدرتمند نيست، بلكه از يك نظام سياسي نظامي گرا ناشي شده است كه معتقد است بايد كل جهان را اشغال كند تا بتواند پول خودش را در سطح جهان در رده بالايي نگه دارد. علت آن نيز اين است كه امريكا مقروض ترين كشور دنيا است و با پولي كه از ساير دنيا گرفته توانسته سطح زندگي مردمانش را بالاببرد. اگر دلار سقوط كند، تمام كساني كه از امريكا طلبكارند، ورشكست خواهند شد. براي جلوگيري از اين ورشكستگي، نظامي گري تنها راه حل است. بنابه گفته جامعه شناسان و اقتصادداناني كه در خود امريكا حضور دارند، مثل پل كروگمن كه چپ نيز نيستند، مي گويند اين وضعيت جامعه امريكا را در مرز فروپاشي قرار داده است. اشكال بيروني آن نيز در انتخابات امريكا مشهود است.
   
     داستان هاي موفقيت امريكايي
     مدل امريكايي بعد از ٥٠-٤٠ سال به يك ورشكستگي مطلق كشيده است و همه از فروپاشي آن سخن مي گويند. منظور از فروپاشي الزاما به معناي تغيير نظام سياسي نيست بلكه مثلادر شاخص هاي توسعه يافتگي مثل آموزش و بهداشت امريكا از همه كشورهاي توسعه يافته عقب افتاده است. منتها امريكا دايما بر اساس همان سيستم داستان هاي موفقيت (success stories) عمل مي كند. يعني نمي گويد وضع عمومي بهداشت چگونه است، بلكه مي گويد بهترين جراحي هاي دنيا در امريكا صورت مي گيرد يا مهم ترين جوايز نوبل در امريكا گرفته شده است. امريكا از لحاظ شاخص هاي توسعه انساني كه سازمان ملل منتشر مي كند، در رده هاي پايين است و در رده هاي بالاكشورهاي اسكانديناوي و كانادا قرار دارند كه اتفاقا اين كشورها اصلابه داستان هاي موفقيت نمي پردازند بلكه به دنبال دموكراتيزه كردن سيستم هاي توسعه رفته اند و وضعيت عمومي به خصوص در سطح طردشدگان اجتماعي را بهبود بخشيده اند.
     اروپا بر خلاف امريكا بعد از جنگ جهاني دوم، مدل سرمايه داري اجتماعي كينزي را انتخاب كرد و اين سيستم تا سال ١٩٨٠ كه تاچر در انگلستان به قدرت رسيد، برقرار بود. اتفاقا دوره درخشان ٣٠ ساله فاصله ١٩٥٠ تا ١٩٨٠ بود كه كشورهاي اروپايي دقيقا از سيستم دولت رفاه حمايت مي كردند و سيستم دولت رفاه بود كه اروپاي جديد را ساخت. به نظر من ما بايد از اين الگو الهام بگيريم، يعني الگوي سرمايه داري اجتماعي يا الگوي بازار با تنظيمات اجتماعي. متاسفانه از ١٩٨٠ اروپا از سيستم امريكايي تبعيت كرد و الان كل اروپا در بحران است، مگر جاهايي كه از اين الگوي سرمايه داري امريكايي فاصله گرفته است، مثل كشورهاي اسكانديناوي يا آلمان (با وجود دولت محافظه كار) كه در بسياري موارد سياست هاي دولت رفاه خود را كنار نگذاشته است.
   
     ٣٠ سال موفقيت اروپا
     اما اروپا بين سال هاي ١٩٥٠ تا ١٩٨٠ چه كردند؟ نخستين كاري كه در اروپا انجام شد اين بود كه گروهي از بخش هاي خدماتي را به طور كامل غيرتجاري كردند، يعني از سيستم پولي خارج كردند. به صورتي كه كسي در اين بخش ها به هيچ عنوان نتواند پول به اندازه هاي بالاكسب كند. اين بخش هاي چهارگانه عبارت بود از آموزش و پرورش و دانشگاه ها، بهداشت و سلامت، حمل و نقل عمومي و مساله مسكن. امروز بعد از ٦٠ سال هنوز هم كسي كه بخواهد نرخ بالاي سرمايه داشته باشد، به سمت اين بخش ها به خصوص مسكن نمي رود. مثلادر مسكن به حدي ميزان ماليات را بالابردند كه هيچ كس به طرف مسكن براي فعاليت اقتصادي سودآور نمي رود. همچنين است پزشكي و بهداشت يا حمل و نقل عمومي. البته يك پزشك در اروپا وضع اقتصادي مساعدي دارد، اما چنين نيست كه كسي براي سودآوري اقتصادي شغل پزشكي را انتخاب كند و پزشكي علاوه بر رفاه اقتصادي به علاقه و دلسوزي به اين شغل نيز نياز دارد. همچنين كسي به سيستم آموزش و پرورش وارد مي شود كه به اين بخش علاقه دارد و درآمد فردي كه وارد اين بخش مي شود، قابل مقايسه با كسي كه وارد صنعت و توليد يا بخش مالي مي شود، نيست. البته بارها در اروپا سعي شده كه دانشگاه ها را به سيستم پولي بازگردانند و چنان به شكل گسترده به اين مساله اعتراض شد كه ناگزير از بازگشت به وضع اوليه شدند.
   
     جهان محليت به جاي جهاني سازي
     اما سياست هاي راهبردي كه به نظرم مي رسد، به شرحي است كه بيان خواهم كرد. البته اين پيشنهادها بر يكديگر لزوما اولويت ندارند و اولويت آنها متناسب با مكان و زمان متفاوت مي شود. نخستين مساله الگويي است كه ما به صورت نظري روي آن كار مي كنيم، اين الگو را در انسان شناسي جهان محليت (glocalization) است. اين الگو جهاني سازي (globalization) را نفي مي كند، زيرا جهاني سازي خود يك فرم جديد از دنياي نظامي و البته با شكلي متفاوت از شكل جنگ هاي اول و دوم جهاني است. در الگوي جهاني سازي شاهد صدها و هزاران نزاع محلي هستيم كه نقطه ثقل آنها در خاورميانه است. اما جهان محليت يعني امر جهاني و امر محلي بايد با هم پيوند بخورند. هر امر محلي يك امر جهاني است و هر امر جهاني يك امر محلي است. نتيجه جهاني سازي يك سويه يعني انتقال سيستم هاي مركزي به پيرامون كه نتيجه اش را امروز شاهديم و جهاني پرتنش را نتيجه مي دهد. در حالي كه جهان محليت مساله تعامل را مطرح مي كند، يعني تعامل از يك سو ميان خود كشورهاي پيراموني و از سوي ديگر روابط ميان كشورهاي پيراموني و كشورهاي مركزي در جهت از بين بردن مركز. جهان آينده اگر بخواهد بر اساس ساختار مركز-پيرامون برقرار باشد، تداوم نخواهد داشت بايد به سمت جهاني برويم كه مركزيت در آن از بين برود و به جهاني شبكه اي برسيم. راه آن نيز جهان محليت است.
   
     تفاوت و تكثر به جاي يكسان سازي
     مساله دوم راهبرد عمومي محور قرار دادن تفاوت و تكثر به جاي تلاش براي يكسان سازي (assimilation) است. يكسان سازي يكي از سياست هاي استعماري بود كه آن را به گفتماني در كشورهاي پيراموني منتقل مي كند و كشورهاي پيراموني آن را اخذ و ايدئولوژيزه مي كنند. سيستم يكسان سازي يعني همه يك جور فكر و زندگي كنند. اين تفكر برخلاف آنچه اغلب گفته مي شود، يك تفكر كاملاغربي در دوره استعماري است. يعني استعمار براي گسترش و بقاي خود ناگزير از يكسان سازي بود تا بتواند ميزان سود را افزايش دهد. خوشبختانه در دولت آقاي روحاني يكي از مهم ترين مسائل بحث زبان هاي قومي و محلي بود كه تا حدود زيادي حل شد. ما بايد بپذيريم كه ايران كشوري است كه در آنها فرهنگ ها و اقوام و سبك هاي زندگي متفاوتي وجود دارد كه بايد به رسميت شناخته شوند. به رسميت شناخته شدن آنها نه تنها به معناي قبول كردن فشار جهاني نيست، بلكه از قضا به معناي ايستادگي در برابر سيستم هاي فشار جهاني است كه از ما مي خواهد مدل هاي يكسان سازي اجتماعي را كه پياده كرده عملي كنيم و همه را يكدست و يكسان كنيم.
   
     دموكراتيزه كردن كيفي
     مساله بعدي دموكراتيزه كردن فرهنگ نه فقط به معناي كمي بلكه به معناي كيفي نيز هست. دموكراتيزه كردن فرهنگ در سال هاي گذشته دايما مطرح شده است، اما عمدتا كمي در نظر گرفته شده است. يعني ما هر چه بيشتر دانشجو و دانش آموز داشته باشيم، بهتر است. البته اين امر مثبتي است، اما بايد كيفيت را نيز ارتقا بخشيد و بدون كيفيت، كميت معنا ندارد و اولويت بايد با كيفيت باشد. معناي ديگر دموكراتيزه كردن اين است كه از مدل داستان هاي موفقيت امريكايي و نخبه گرايي بيرون آييم. از اين مهم تر اينكه شاخص هاي توسعه را امروز در همه جاي جهان توسعه يافته و بر اساس شاخص هاي سازمان ملل بر اساس وضعيت محروم ترين بخش هاي جامعه ارزيابي مي كنند، نه بر اساس وضعيت بهترين بخش هاي جامعه. يعني اگر مي خواهيم سطح آموزش و پرورش در ايران را ارزيابي كنيم، بايد ببينيم سطح آموزش و پرورش در محروم ترين استان هاي ما چگونه است. اگر توانستيم شاخص ها در اين بخش ها را بهبود بخشيم، مي توانيم مدعي توسعه شويم، اما اگر توان مان را صرفا معطوف به ٥ درصد بهره مندان اجتماعي و طبقات فرادست كنيم، نمي توانيم دم از توسعه بزنيم.
   
     ٣٠ سال فرصت براي جامعه جوان
     جامعه ايران در حال حاضر پتانسيل بسيار بالايي دارد، زيرا جمعيت جواني دارد. اين جمعيت جوان مي تواند بزرگ ترين شانس و همچنين بزرگ ترين خطر باشد. از اين حيث شانس است كه ما ٣٠ سال فرصت داريم اين جمعيت جوان كه حاصل پرزايي دهه هاي ٥٠ و ٦٠ است، را پيش از بازنشستگي به نيروي كار بدل كنيم و به ارزش افزوده اي بدل كنيم كه جامعه ايران را از حيث قدرت اقتصادي متحول كند. من با اين جوانان آشنايي دارم و مي توانم بگويم كه بيش از ٦٠ تا ٧٠ درصد ايشان اگر شرايطي باشد و مشاغلي باشد كه بدانند در ٤ حوزه مذكور (بهداشت، مسكن، آموزش، حمل و نقل عمومي) رفاه داشته باشند، به فعاليت توليدي مي پردازند و به مشاغلي مي پردازند كه واقعا به آن علاقه دارند. من فكر مي كنم توسعه فرهنگ در ايران با به وجود آوردن چارچوب هاي اقتصادي جديد و الگوهاي اقتصادي عدالت محور جديد و فاصله گرفتن از الگوهاي نوليبرالي امكان پذير است. متاسفانه بزرگ ترين ضعف سيستم اقتصادي حاكم همين تاكيد بر الگوهاي نوليبرال است. دولت آقاي روحاني كه به خصوص در حوزه بين المللي موفقيت هاي گسترده اي داشته است، اما بخشي كه مورد حمله است، همين بخش اقتصاد است. البته بسياري از مسائل به دولت قبل بازمي گردد، اما همواره اقتصاددان هايي كه الگوهايي پيشنهاد مي كردند، اقتصاددان هاي نوليبرال هستند و بر اساس نوليبراليسم، الگوي امريكايي را پيشنهاد مي كردند. نوليبراليسم بزرگ ترين خطر براي امروز و آينده كشور ما است.
    ***استاد انسان شناسي دانشگاه تهران
    


 روزنامه اعتماد، شماره 3651 به تاريخ 28/7/95، صفحه 7 (سياستنامه)
magiran.com/n3449297

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

زیرفشارهای تمدن جدید له نمی‌شویم: گفتگو با شهیندخت...
سرزمین های پاره – چگونه دنیای عرب از هم گسیخت؟ بخش...

Related Posts