ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

میراث شرق شناسان شوروی (1)

 

 در اتحاد جماهیر شوروی مطالعات شرقی یا شرق‌شناسی (Orientology) پهنه‌های وسیعی از علوم انسانی را دربر می‌گرفت. به‌جز مراکز مطالعات شرقی مسکو و لنینگراد، مؤسسه‌های مطالعات شرقی در پایتخت‌های پنج جمهوری آسیای میانه و قفقاز (تاشکند، دوشنبه، باکو، ایروان و تفلیس) نیز فعالیت داشتند. بین این مراکز تقسیم کار مشخصی برقرار بود.  مطالعات شرقی در مسکو جنبة سیاسی، دیپلماتیک و اطلاعاتی و در لنینگراد سرشتی تاریخی، زبان‌شناختی و دانشورانه داشت. مؤسسه‌های مطالعات شرقی جمهوری‌ها نیز هر یک به پهنه‌های پژوهشی خاصی دلبستگی داشتند ولی سمت و سوی عمدة پژوهش‌ها مسائل محلی و تاریخ و فرهنگ کشورهای همسایه بود. پژوهشگران شوروی نوشته‌های فراوانی دربارة پیدایی و رشد مطالعات شرقی در آن کشور منتشر کردند. بیشتر این نوشته‌ها لحنی خودستایانه داشتند که با بزرگداشت دستاوردهای شرق‌شناسان شوروی از دیدگاهی ایدئولوژیک، کمبودها و کژتابی‌های آن را نادیده  می‌گرفتند. پس از فروپاشی اتحادجماهیرشوروی در سال 1991، بازنگری سنجشگرانة میراث شرق‌شناسی شوروی در پی انتشار تک‌نگاری‌هایی دربارة زندگی و آثار شرق‌شناسان شوروی، چاپ خاطرات شماری از آنان و بررسی‌های دانشورانة پژوهشگران روس و غیرروس دربارة پیدایی و تحول شرق‌شناسی در این کشور ابعاد تازه‌ای یافت[1]

 

 

از میان پژوهش‌هایی که در چند سال گذشته در این زمینه انتشار یافته، کتاب میراث مطالعات شرقی شوروی (زیر نظر میکائل کمپر، استاد مطالعات اروپای شرقی در دانشگاه آمستردام و استفن کنرمان، استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه بن) به سبب دامنه و ژرفای پژوهش‌های آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. عنوان کتاب این توقع را در خواننده برمی‌انگیزد که با دستاوردهای کارشناسان شوروی در زمینة ایران‌شناسی، ترک‌شناسی، عرب و اسلام‌شناسی، هندشناسی، چین‌شناسی، ژاپن‌شناسی و غیره آشنا شود. کتاب چنین توقعی را برآورده نمی‌کند. نخست از آن رو که شرق مورد نظر نویسندگان به سرزمین‌های مسلمانان روسیه («شرق ما» یا «شرق خاص روسیه») و کشورهای خاورمیانه محدود می‌شود و مطالعات پژوهشگران شوروی را دربارة شبه قارة هند و شرق دور (چین، کره و ژاپن) دربرنمی‌گیرد. دوم به این دلیل که مسائل مورد بحث کتاب مشخص‌تر و جزئی‌تر از بررسی میراث رشته‌های کاملی از شناخت چون ایران‌شناسی یا اسلام‌شناسی است. از همین رو شاید بهتر بود ویراستاران عنوان‌های دیگری چون بررسی‌هایی دربارة تاریخ مطالعات شرقی شوروی یا گوشه‌هایی از تاریخ شرق‌شناسی شوروی را برای این کتاب برمی‌گزیدند.

 

کتاب میراث مطالعات شرقی شوروی به‌جز پیشگفتار و مقدمه که گذری و نظری بر مقاله‌های کتاب است، از دو بخش تشکیل شده است. بخش نخست چشم‌اندازی کلی از شکل‌گیری مراکز مهم آموزشی و پژوهشی و دشواری‌ها و چالش‌های مطالعات شرقی در شوروی به دست می‌دهد. این بخش دربرگیرندة نُه مقاله است دربارة موضوعات متنوعی چون ریشه‌های تزاری شرق‌شناسی در شوروی، سرکوب شرق‌شناسان لنینگراد در فاصلة سال‌های1918 تا 1956، نقش نیکالای مار در سازماندهی بخش شرقی کتابخانة دولتی لنینگراد، کارنامة شرق‌شناسان در کارزارهای دین‌ستیزانه، مطالعات کُردی در شوروی، بررسی کردوکار یِوگِنی پریماکف (عرب‌شناس، مأمور سازمان‌های امنیتی - اطلاعاتی شوروی و مدیر مؤسسة پژوهش‌های شرق‌شناسی فرهنگستان علوم در مسکو)، مکتب علمی اسلام‌شناسی در لنینگراد و سنت‌پترزبورگ، چرخش دهة 1980 در گفتمان اسلام‌شناسی شوروی و بالاخره نقش کارشناسان افغانستان در تکوین سیاست‌های شوروی در آن کشور. بخش دوم به مطالعات شرقی و تاریخ‌نگاری ملّی در جمهوری‌های آسیای میانه و قفقاز اختصاص یافته است. این بخش مرکب از هفت مقاله است دربارة تلاش برای تجدید حیات مطالعات اسلامی در قازان، عرب‌شناسی در داغستان سدة بیستم، مطالعات تاجیکی از دورة تزاری تا فروپاشی شوروی و پس از آن، شکل‌گیری گفتمان تاریخ ملّی در قزاقستان (1920-1936)، دیدگاه‌های شوروی‌ها دربارة احمد یسوی و دیوان حکمت او، رهیافت‌های تازه دربارة فرهنگ قرقیزها و بالاخره ماجرای تبدیل شرق‌شناسان جمهوری آذربایجان به متفکران مسلمان پس از 1991. از هفده مقالة کتاب نُه مقاله را شرق‌شناسانی از روسیه، آسیای میانه و قفقاز نوشته‌اند که تفسیرشان از شرق‌شناسی در شوروی بی‌گمان متأثر از تجربة شخصی‌شان در نهادهای آموزشی و پژوهشی شوروی است.

 

بررسی میراث مطالعات شرقی شوروی با این پرسش ناگزیر همراه است که شرق‌شناسان این کشور چه نکته‌های تاریکی را دربارة تاریخ، فرهنگ و سیاست کشورهای شرقی روشن کرده‌اند؟ شرق‌شناسان شوروی برآن بودند که همتایان غربی‌شان به نسخه‌شناسی و پژوهش‌های ادبی، تاریخ اندیشه‌ها و نهادها، نقش شخصیت‌ها و گزارش رویدادهای سیاسی بسنده کرده‌اند و جنبه‌های مهمی از زندگی شرقیان چون تاریخ اجتماعی- اقتصادی و بنیادهای مادّی دگرگونی‌های فکری، اجتماعی و سیاسی را در این کشورها نادیده گرفته‌اند. به گمان آنان شرق‌شناسان غربی به پدیده‌هایی چون سیاست‌های توسعه‌طلبانه غرب در کشورهای شرقی، جنبش‌های اعتراضی در این کشورها و تجربة زیست طبقات فرودست توجه نکرده‌اند. این خرده‌گیری‌ها البته نادرست نیستند و شرق‌شناسان غربی دست‌کم تا میانة سدة بیستم به جنبه‌های یادشده کمتر اعتنا داشتند. مشکل این است که پژوهشگران شوروی به سبب پیوند تنگاتنگ‌شان با سیاست‌های دولت شوروی و سرسپردگی‌شان به ایدئولوژی خشک‌اندیشانة حزب کمونیست آن کشور به این پرسش‌های بجا پاسخ‌هایی کلیشه‌ای و نادرست داده‌اند. از همین رو استفن کنرمان در پیشگفتار کتاب می‌پرسد: آیا می‌توان داوری ادوارد سعید را دربارة شرق‌شناسی به مطالعات شرقی شوروی نیز تعمیم داد‌؟ به باور ادوارد سعید شرق‌شناسی نظامی منسجم از شناخت‌های غربی (نهادها، واژگان، سنّت آموزشی و جهان ذهنی – تخیّلی خاص) دربارة سرزمین‌هایی است که «شرق» نامیده می‌شوند و بر اساس این نظام شناخت، ذات و گوهری متفاوت با غرب دارند. شرق‌شناسی گفتمانی در توجیه سیادت غرب بر شرق است. پاسخ به این پرسش که آیا شرق‌شناسی شوروی نیز در چارچوب تعریف ادوارد سعید می‌گنجد یا نه در گروِ درک سرچشمه‌ها و آبشخورهای مطالعات شرقی در شوروی یا به سخن دیگر شرق‌شناسی روسی و ویژگی‌های آن است. دیوید شیملپنینک فان در اویه (D. Schimmelpenninck van der Oye)، استاد تاریخ در دانشگاه بروک (اونتاریو)، در مقالة خود مراحل اساسی شکل‌گیری شرق‌شناسی روسی را بررسی کرده است.

 

 

1.           از شرق‌شناسی تزاری تا مطالعات شرقی بلشویکی

 

روسیه از دیرباز به سبب موقعیت جغرافیایی‌اش با آسیا در تماس بوده است. اسلاوهای شرقی که در سدة دهم میلادی       (988) به مسیحیت ارتدوکس گرویدند سرزمین‌های جنوب قلمرو خود راکه اقامتگاه کوچ‌نشینان تُرک بود «سرزمین‌های وحشی» می‌نامیدند. اسلاوها از ترک‌تازی این کوچ‌نشینان امن و امان نداشتند اما ناگزیر از مبادلة بازرگانی و رابطة سیاسی با آنان بودند. شاهزادگان روس در جنگ قدرت با یکدیگر اغلب با خان‌های ترک متحد می‌شدند و از همین رو بسیاری از خاندان‌های بلندپایة روسی چون کارامزین، یوسوپوف، کوراکین، اوشاکوف و داشکوف به اصل و نسب تاتاری خود می‌بالیدند. شهریاران روس نه فقط با ترکان بلکه با دیگر همسایگان خود چون سرزمین‌های خلافت شرقی و بیزانس نیز پیوسته در جنگ و صلح بودند. نخستین گزارش‌ها و روایت‌های وقایع‌نگاران روسی از سرزمین‌های شرقی تحت تأثیر دیدگاه اسلام‌ستیزانة کلیسای قسطنطنیه سخت منفی بود. سفرنامة افانسی نیکیتین، بازرگان روس، به هند در سدة پانزدهم میلادی را شاید بتوان نخستین روایت بی‌طرفانة ناظری روس از زندگی و روزگار مسلمانان دانست.

 

      سیاست‌های توسعه‌طلبانة روسیه که از دورة سلطنت پتر کبیر (1682-1725) و استوار شدن بنیادهای دولت مرکزی نیرومند در آن کشور ابعاد تازه‌ای پیدا کرد توجه «تزار تمام روسیه» را به لزوم شناخت شرق برانگیخت. نخستین تلاش‌های جدّی به منظور شناخت آسیا از این دوران آغاز شد. لایب‌نیتس (1646-1716)، که همانند بسیاری از اروپاییان فرهیختة هم‌روزگارش شیفتة چین بود، روسیه را حلقة رابط میان آسیا و اروپا می‌دانست و پترکبیر را تشویق به ایجاد انجمن‌های علمی برای شناخت مشرق‌زمین کرد. با تأسیس فرهنگستان علوم روسیه (1724) در سنت‌پترزبورگ گام تازه‌ای در راه شناخت دانشورانة شرق برداشته شد. از آن‌جا که دانشوران روس‌زبان و فرهنگ کشورهای آسیایی را نمی‌شناختند، فرهنگستان ناگزیر از استخدام شرق‌شناسان خارجی شد. بنیادهای شرق‌شناسی روسی را دانشوران پروسی پی ریختند. گوتلیب - زیگفرید بایر یکی از نخستین دانشوران پروسی بود که به روسیه رفت و در سال 1738 در همان کشور درگذشت. بایر که علاوه بر زبان‌های یونانی و عبری، عربی و چینی هم می‌دانست هرگز روسی نیاموخت. او با پژوهش دربارة اسکیت‌ها (سکاها) از پیشاهنگان مطالعه دربارة ریشه‌های آسیایی تمدن روسیه محسوب می‌شود. پس از او شماری دیگر از شرق‌شناسان در این راه گام نهادند و براساس یافته‌های آن‌ها دو سده بعد گرایشی به نام اروآسیاگرایی پدیدآمد که امروزه از بنیادهای ایدئولوژی رسمی دولت روسیه است. گئورگ - یاکوب کر (G.J. Kehr)، دانش‌آموختة زبان‌های شرقی از مدرسة الهیات هاله، در سال 1732 به عنوان مترجم و مربی به استخدام وزارت امورخارجة روسیه درآمد و در سال 1735 از سوی فرهنگستان علوم روسیه مأمور مطالعه و سروسامان دادن به چهارهزار سکة «تاتاری» موجود در کاخ تزار شد. در کاخ تزار به‌جز این سکه‌ها، مجموعه‌های شرقی دیگری نیز وجود داشت، از جمله نسخه‌های خطّی فارسی که غنیمت لشکرکشی سال 1722 به ایران بود. کِر که بیشتر از بایر زبان‌ها و فرهنگ‌های خاورمیانه و نزدیک را می‌شناخت به ترجمة جدول‌های نجومی فارسی و کتاب شجره‌نامة ترکان اثر بهادر، خان خیوه، همّت گماشت. نخستین دانشوران پروسی نه با همکاران روسی‌شان دادوستد فکری داشتند و نه شاگردی تربیت کردند. در آغاز زبان رسمی فرهنگستان روسیه لاتین بود و نخستین رؤسا و بسیاری از اعضای آن آلمانی‌تبار بودند. در سال 1747 به دستور ملکه الیزابت تمام کرسی‌های علوم انسانی در فرهنگستان برچیده و مطالعات شرقی متوقف شد.

 

      دورة فترت شرق‌شناسی در روسیه پنجاه سال طول کشید. سرانجام در روزگار سلطنت آلکساندر اول (1801-1825) در اساسنامة دانشگاه‌های روسیه (1804) تأسیس کرسی‌های ادبیات شرقی (عربی و فارسی) در دانشگاه مسکو و دو دانشگاه نوبنیاد خارکف و قازان پیش‌بینی شد. آغاز کار در هر سه دانشگاه با مشکلات فراوان روبه‌رو شد اما بالاخره در سال 1805 کشیشی لوتری به نام یوهان-گوتفرید بارنت در دانشگاه خارکف تدریس زبان عبری و زبان‌های شرقی را آغاز کرد. او را نخستین استاد شرق‌شناسی در یک دانشگاه روسی دانسته‌اند، هرچند دانشگاه سال بعد قرارداد او را تمدید نکرد. کرسی ادبیات شرقی دانشگاه خارکف تا سال 1829 یعنی سال استخدام برنهارد دورن (B. Dorn)، دانش‌آموختة لایپزیگ، بدون استاد ماند. وضع دانشگاه مسکو از این هم بدتر بود و کرسی ادبیات شرقی تا سال 1811، یعنی سال استخدام آلکسی بلدیرف (A. Boldyrev) بی‌صاحب باقی ماند. از آلکسی بلدیرف روس‌تبار که در گوتینگن و پاریس نزد سیلوستر دوساسی دانش‌آموخته بود، به‌رغم صلاحیت علمی‌اش آثار زیادی به جا نمانده است. او در سال 1836 به سبب ملاحظات سیاسی به اجبار بازنشسته شد و پس از آن دوباره کرسی ادبیات شرقی پانزده سال بدون استاد ماند. در نیمة نخست سدة نوزدهم دانشگاه قازان مهم‌ترین مرکز شرق‌شناسی روسیه بود. اما حتی در قازان نیز شروع کار آسان نبود. دو آلمانی‌تبار به نام‌های کریستیان – مارتن فران از 1807 تا 1817 و سپس یکی از شاگردان او به نام فرانتس اردمان (F. Erdmann) به استادی ادبیات شرقی برگماشته شدند. هیچ یک از آن دو روسی نمی‌دانست و اردمان به رغم 26 سال زندگی در قازان هرگز روسی نیاموخت. فران به زبان لاتین تدریس می‌کرد و در شهر دورافتاده‌ای چون قازان کسی با آن زبان آشنا نبود و از همین رو اغلب دانشجویان او به‌سرعت تغییر رشته دادند. فران اگر چه در کار تدریس کامیاب نبود به سبب پشتکار و دلبستگی به پژوهش در فرهنگ مادّی مردم شرق به سنت‌پترزبورگ فراخوانده شد تا مجموعة صنایع دستی آسیایی موجود در آن‌جا را نظم و سامان دهد. اردمان نیز اغلب سال‌ها بدون شاگرد بود. دانشوران روسی بعدها منکر نقش و اهمیت این نخستین مدرسان آلمانی شدند. راست این است که این مدرسان شاگردان برجسته‌ای تربیت نکردند اما به دو شکل بر شرق‌شناسی روسی تأثیر گذاشتند. از یک سو، این مدرسان از سنّت زبان‌شناسی تاریخی (فیلولوژی) آلمانی برخاسته بودند که از خلال بحث و بررسی انتقادی متن‌های کهن شکل گرفته بود و از همین رو، زبان‌شناسی تاریخی به یکی از نقاط قوّت شرق‌شناسی روسی در سدة نوزدهم و اوایل سدة بیستم تبدیل گشت. از سوی دیگر، آنان شیفتة عناصر آسیایی در گذشتة روسیه بودند که نمودهای آن در شهرهایی چون قازان سخت هویدا بود. این توجه به عناصر شرقی در نیمة سدة نوزدهم هنگامی که بحث دربارة هوّیت روسی میان غرب‌گرایان و اسلاوگرایان بالا گرفت اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد.[2]

 

      دوران اوج رونق شرق‌شناسی در دانشگاه قازان در روزگار سلطنت نیکالای اول (1825-1855) با ورود دانشوری ایرانی‌تبار به نام میرزا الکساندر قاسموویچ کاظم‌بک (1802 رشت – 1870 سنت‌پترزبورگ) به این دانشگاه آغاز شد. [3]کاظم‌بک در سال 1826 به عنوان مدرس زبان تاتار به استخدام دانشگاه در آمد، اما پهنة دلبستگی‌ها و دامنة صلاحیت‌هایش از فقه اسلامی و دستور زبان ترکی تا مسائل روز ایران را در برمی‌گرفت. کاظم‌بک به‌سرعت نه فقط در روسیه، بلکه در محافل بین‌المللی شرق‌شناسی بلندآوازه شد. او با آن که در نوجوانی به کیش مسیح درآمده بود با اسلام دشمنی نداشت و بر آن بود که روشن‌اندیشی غرب ریشه در فلورانس مسیحی و اندلس مسلمان دارد. هدف از ایجاد کرسی مطالعات شرقی در دانشگاه قازان به طور عمده تربیت کادرهای اداری – سیاسی برای مأموریت در شرق بود. از همین رو، در فاصلة سال‌های 1828 تا 1842 شعبه‌های آموزش زبان‌های ترکی، مغولی، چینی، ارمنی و سانسکریت در این دانشگاه تأسیس شد و شرق‌شناسی در آن به رشته‌ای مستقل تبدیل شد. نیازهای هر دم فزایندة دولت به کادرهای آموزش‌دیده و آشنا به زبان و فرهنگ کشورهای شرقی سبب شد که در سال 1854 به دستور تزار دانشکدة زبان‌های شرقی قازان با استادان، دانشجویان و کتابخانه‌اش به دانشکدة زبان‌های شرقی دانشگاه سنت‌پترزبورگ انتقال یابد. دانشکدة زبان‌های شرقی سنت‌پترزبورگ در پایان سدة هجدهم تأسیس شد و در سال‌های نخست سدة نوزدهم تحت تأثیر طرح‌های بلندپروازانة سرگئی اووارف (S. Uvarov)، وزیر فرهنگ پُرقدرتِ وقت، گسترش یافت. اووارف می‌خواست برای آموزش زبان و ادبیات عربی، فارسی، ترکی ـ تاتاری، عبری، منچو، چینی و سانسکریت فرهنگستان آسیایی روسیه را تأسیس کند. در سال 1818، به پیشنهاد او و دستور تزار، موزة آسیایی سنت‌پترزبورگ تأسیس شد که در گذر زمان به یکی از مهم‌ترین مراکز نگهداری نسخه‌های خطی آسیایی، سکه‌ها و صنایع دستی این کشورها و  کتاب‌های شرق‌شناسان روسی و غیرروسی تبدیل شد.

 

      نخستین رئیس دانشکدة زبان‌های شرقی دانشگاه سنت‌پترزبورگ که پس از تجدید سازمان در 27 اوت 1855 افتتاح شد، میرزا کاظم‌بک بود. علاوه بر او، میرزا جعفر توپچی‌بایف (زادة گرجستان و مسلط به زبان‌های ترکی و فارسی) و شیخ محمد عیاد طنطاوی (1810-1861)، مدرس الازهر، نیز در آن تدریس می‌کردند. یکی از ویژگی‌های شرق‌شناسی روسی در آن دوران استفاده از کارشناسان بومی و غیرروسی بود. دانشکدة زبان و ادبیات شرقی سنت‌پترزبورگ در 35 سال نخست فعالیتش هجده مدرّس داشت. از این گروه سه نفر روس، هفت نفر آسیایی و هشت نفر اروپایی (لهستانی، آلمانی و فرانسوی) بودند. دربارة نقش و وظایف این دانشکده از همان آغاز میان مقامات دولتی و بخش بزرگی از استادان آن اختلاف نظر وجود داشت. اغلب استادان وظیفة خود را آموزش و پژوهش بر اساس روحیة پرسشگری و کنجکاوی علمی می‌دانستند و به جنبة کاربُردی آموزش‌های خود کمتر دلبستگی نشان می‌دادند، حال آن‌که مقامات رسمی خواست دیگری داشتند. رهیافت دولت را در این زمینه می‌توان در نامه‌ای دید که رئیس دانشگاه سنت‌پترزبورگ به وزیر آموزش و پرورش روسیة تزاری (1888) نوشت : «رسالت تمدن‌گستریِ ما در شرق و استوار شدن پایه‌های سیاسی قدرت و نفوذ نظامی ما در چهارگوشة آسیا کامیاب نخواهد شد مگر آن‌که پا به پای اقدامات نظامی به تربیت مردانی همّت گماریم که این مناطق، شیوة زندگی، باورها و زبان‌های [مردم آن‌ها] را بشناسند». کاظم‌بک که دیدگاهی مصلحت‌بینانه داشت با مقامات دولتی همداستان بود. او در مراحل گوناگون زندگی حرفه‌ای خود صادقانه به دولت تزاری خدمت کرد. کاظم‌بک در آغاز دهة 1850 در وزارت دادگستری روسیه مشاور امور مربوط به فقه اسلامی بود و در جریان جنگ کریمه (1853-1855) به افسران ارتش روسیه زبان ترکی می‌آموخت. یکی دیگر از استادان دانشکده به نام واسیلی گریگوریف (1816-1881) که کارشناس تاریخ آسیای میانه بود به مدت پنج سال سرپرست بخش سانسور وزارت کشور روسیه و همچنین عضو کمیسیون مسائل یهودیان روسیه بود. ایوان مینایف (I. Minaev)، هندشناس، نیز اعضای ستاد ارتش روسیه را با مسائل مربوط به هند و سیاست‌های بریتانیا در جنوب آسیا آشنا می‌ساخت.

 

      در پایان سدة نوزدهم با افزایش رقابت میان روسیه و بریتانیا در آسیا فشار حکومت تزاری بر دانشکده زبان‌های شرقی برای گسترش آموزش‌های کاربُردی بیشتر شد. در سال 1892، بازرس ویژة دولت در گزارش به وزیر آموزش و پرورش روسیه سطح معلومات دانشجویان این دانشکده را در بهترین حالت «متوسط» ارزیابی کرد و دلیل آن را  هم در این دانست که دانشجویان به جای تخصص در یک زبان می‌بایست هر سه زبان مهم خاورمیانه (عربی، فارسی و ترکی) را همزمان بیاموزند. استادان پاسخ دادند که  میان این سه زبان پیوندهای زبان‌شناختی و تاریخی نیرومندی وجود دارد و آموختن یکی بدون فراگیری دو زبان دیگر بی‌معنی است و کمبود معلومات دانشجویان ناشی از کمبود امکانات دانشکده است. در سال 1896، گزارشگر دیگری پیشنهاد کرد مطالعات شرق‌شناسی در دانشکدة سنت‌پترزبورگ باقی بماند و دولت برای تربیت مترجم و کادرهای دیپلماتیک و بازرگانی مورد نیاز خود مدرسة آموزش عملی زبان تأسیس کند. هستة نخستین چنین مدرسه‌ای به نام مؤسسة زبان‌های شرقی لازارف در مسکو وجود داشت. این مؤسسه در سال 1814 به همّت یکی از خاندان‌های بلندآوازة ارمنی برای آموزش زبان‌های خاورمیانه و قفقاز ایجاد شده بود. در سال 1876، به دستور دولت روسیه یک دورة آموزشی سه ساله برای تربیت مترجمان و کارمندان کنسولگری‌ها در این مؤسسه برقرار شد. پس از مدتی، در ولادی‌وستک نیز مؤسسة مشابهی برای تدریس زبان‌های خاور دور گشوده شد.

 

      در فاصلة سال‌های 1855 تا 1917 دانشکدة زبان‌های شرقی دانشگاه سنت‌پترزبورگ به پیشرفته‌ترین نهاد آموزشی نوع خود در روسیه و سرتاسر جهان تبدیل شد. آموزش زبان‌های شرقی در دانشگاه‌های پرآوازة اروپای غربی چون کیمبریج و آکسفورد زودتر از سنت‌پترزبورگ آغاز شده بود اما در هیچ یک از این دانشگاه‌ها دانشکدة ویژه‌ای برای آموزش زبان‌های شرقی وجود نداشت. در پایان سدة نوزدهم شرق‌شناسان روسی خود را بخشی از جامعة بزرگ پژوهشگران اروپایی می‌دانستند و شرق‌شناسی روسی یکی از مهم‌ترین کانون‌های پژوهش به شمار می‌آمد. پیشرفت‌های شرق‌شناسی روسی در این دوره تا حدود زیادی مدیون تلاش‌ها و  ابتکارهای بارون ویکتور رامانویچ روزن (1849-1908)، کارشناس نسخه‌های خطی عربی، بود. روزن در سرزمین‌های کنار دریای بالتیک زاده شده بود و تا پیش از آغاز تحصیل در دانشگاه سنت‌پترزبورگ آلمانی را بهتر از روسی می‌دانست. او در دانشگاه تحت تأثیر استادش واسیلی گریگوریف به ناسیونالیسم روسی گروید. از نخستین دستاوردهای روزن ایجاد شعبة شرقی در انجمن باستان‌شناسی روسیه بود که خود در سال 1885 ریاست آن را بر عهده گرفت. تلاش‌های روزن در چارچوب فرهنگستان علوم روسیه در جهت ارتقای مطالعات شرقی با مشکلات بسیار روبه‌رو شد. روزن در سال 1893 به ریاست دانشکده زبان‌های شرقی سنت‌پترزبورگ برگزیده شد. نخستین نسل شرق‌شناسان شوروی چون واسیلی بارتولد (1869-1930)، کارشناس تاریخ آسیای میانه و خاورمیانه، سرگئی الدنبورگ (1863-1934)، هندشناس، و نیکالای مار (1864-1934)، زبان‌شناس متخصص زبان‌های قفقازی، همگی شاگردان او بودند. روزن به فرهنگ اروپایی دلبستگی ژرفی داشت و اعلام کرد که داوطلبان تدریس در دانشکدة زبان‌های شرقی سنت‌پترزبورگ باید حداقل بخشی از آموزش‌های خود را در اروپای غربی گذرانده باشند. با این ابتکار شمار استادانی که افق دیدشان به روسیه و دستیافته‌های پژوهشگران روسی محدود می‌شد، سخت کاهش یافت. از سوی دیگر، روزن شیفتة زبان روسی بود و از شرق‌شناسان روسی خواست تا مقاله‌ها و آثار دست اولی را که بر اساس نسخه‌های خطی شرقی می‌نویسند حتماً به زبان روسی و در نشریه‌های دانشورانة روسیه و به‌ویژه نشریة شعبة شرقی انجمن باستان‌شناسی روسیه چاپ کنند تا بدین ترتیب شرق‌شناسان غربی ناگزیر از فراگیری زبان روسی شوند.

 

شیمپلنینک فان در اویه در پایان بررسی خود دربارة ریشه‌های تزاری شرق‌شناسی شوروی این پرسش را پیش می‌کشد که آیا شرق‌شناسی روسی را می‌توان در قالب تحلیل ادوارد سعید دربارة شرق‌شناسی گنجاند؟ به سخن دیگر آیا پیروزی‌های ارتش تزار در قفقاز و آسیای میانه در گفتمانی دربارة واپس‌ماندگی شرقیان و تفاوت ذاتی آن‌ها با اروپاییان بازتاب پیدا کرد؟ فان در اویه اظهار نظر قطعی در این زمینه را دشوار می‌داند اما نظر او به دیدگاه پژوهشگرانی چون ورا تولتس نزدیک است که عقیده دارند مطالعات شرقی روسی را نمی‌توان همانند شرق‌شناسی فرانسه، انگلستان یا ایالات متحد رهیافتی ذات‌باور دانست. به گمان این گروه از آن‌جا که در تاریخ و جغرافیای روسیه شرق و غرب و آسیا و اروپا در هم تنیده‌اند، نگاه روس‌ها به شرق تمایزی بنیادی و ذاتی میان آسیا و اروپا قائل نیست. به گمان این گروه در آفریده‌های ادبی و نیز موسیقی روسیه در سدة نوزدهم (پوشکین، لرمانتوف، تالستوی، موسورسکی، بورودین و ریمسکی کورساکف) نشانه‌های همدلی با شرقیان به‌روشنی دیده می‌شود. ورا تولتس برآن است که روزن و شاگردانش نگاهی سنجشگرانه به شرق‌شناسی غربی داشته‌اند و یکی از آبشخورهای دیدگاه ادوارد سعید دربارة شرق‌شناسی را باید در این‌جا بازجست. ادوارد سعید زبان روسی نمی‌دانست و به آثار روزن و شاگردانش دسترسی مستقیم نداشت. اما در همان آغاز کتاب شرق‌شناسی به تأثیرپذیری‌اش از انور عبدالملک، روشنفکر مارکسیست مصری و دانش‌آموختة شوروی، اشاره کرده است که خود تحث تأثیر نگاه منفی سرگئی الدنبورگ به آثار شرق‌شناسان غربی بود. به گمان تولتس، گفتمان شرق‌شناسی ادوارد سعید به همان اندازه که وامدار تحلیل‌های میشل فوکو دربارة رابطة دانش و قدرت است مدیون مطالعات شرقی روسی در سال‌های آغاز سدة بیستم نیز هست.[4]

 

با به قدرت رسیدن بلشویک‌ها در سال 1917، شرق‌شناسی روسی نیز همانند دیگر رشته‌های علوم انسانی دستخوش دگرگونی‌های ژرفی شد. سلطة ایدئولوژی جدید بر دانشگاه‌ها به آسانی تحقق نیافت. گروه کوچکی از استادان و روشنفکران چون نیکالای مار به‌سرعت ایدئولوژی رژیم را پذیرفتند و به مقامات مهم دانشگاهی دست یافتند، شماری راه مهاجرت در پیش گرفتند اما اکثریت آنان به‌کُندی و با بی‌میلی و بیشتر در ظاهر تا در باطن به آموزه‌های مارکسیستی گردن نهادند. بلشویک‌ها به جنبة کاربُردی مطالعات شرقی، یعنی استفاده از آن برای برانگیختن زحمتکشان شرق ستمدیده و مستعمره در پیکار با غرب، علاقه‌مند بودند. پس از کنگره خلق‌های شرق در باکو (1920) قرار شد به منظور آموزش کادرهای مجرب برای احزاب کمونیست نوبنیاد ایران و ترکیه، دانشگاه علوم اجتماعی کارگران شرق در باکو تأسیس شود. این طرح تحقق نیافت و به جای آن در سال 1921 دانشگاه کمونیستی زحمتکشان شرق در مسکو افتتاح شد. در اکتبر 1921 نیز مؤسسة زبان‌های شرقی لازارف جای خود را به مؤسسة مطالعات شرقی نریمانف سپرد که به مدت سی سال مهم‌ترین مرکز آموزش کادرهای حزبی و اداری، دیپلمات و جاسوس، مربی و مترجم برای مأموریت در کشورهای شرقی باقی ماند. نخستین سرپرست این مؤسسه میخائیل پاولوویچ (درگذشت 1928) ریاست انجمن سراسری شرق‌شناسی علمی شوروی را نیز بر عهده داشت. ارگان رسمی این انجمن نشریة شرق جدید بود. پس از 1917 به موازات مسکو که مرکز مطالعات سیاسی دربارة کشورهای شرقی به شمار می‌رفت، سنت‌پترزبورگ (پتروگراد و سپس لنینگراد) نیز اهمیت دیرین خود را چون پایگاه پژوهش‌های تاریخی و زبان‌شناختی حفظ کرد. در سال 1930 هنگامی که دولت شوروی از سیادت خود بر نهادهای علمی لنینگراد اطمینان خاطر یافت، موزة آسیایی شهر به مؤسسة مطالعات شرقی فرهنگستان علوم شوروی تبدیل شد. در سال 1950 به منظور نظارت مستقیم و نزدیک بر این نهاد، آن را به مسکو منتقل ساختند اما گنجینة نسخه‌های خطی شرقی و بخشی از پژوهشگران آن در شعبة لنینگراد مؤسسة مطالعات شرقی فرهنگستان علوم شوروی باقی ماندند. در مسکو مدرسة حزبی به نام مؤسسة نریمانف و مؤسسة مطالعات شرقی فرهنگستان تا سال 1954 در همزیستی مسالمت‌آمیزی به فعالیت ادامه دادند تا این‌که مؤسسة نریمانف به دستور دولت تعطیل شد. شماری از مدرسان مؤسسة نریمانف در دانشگاه دولتی مسکو مؤسسة آموزشی آسیا و آفریقا را بنیاد نهادند. دوگانگی میان نهادهای آموزشی و پژوهشی مسکو و لنینگراد تا پایان کار حکومت شوروی باقی ماند. لنینگراد شهر نور و  دانش بود و مقاومت منفی دانشوران این شهر در پذیرش خشک‌اندیشی‌های کمونیستی آنان را آماج بیدادگری‌های کور رژیم شوروی ساخت. میخائیل رودیونوف (M. Rodionov)، سرپرست بخش آسیای جنوبی و جنوب غربی در موزة انسان‌شناسی پتر کبیر وابسته به فرهنگستان علوم روسیه (سنت‌پترزبورگ) در مقالة خود در این مجموعه با بررسی سرگذشت شماری از کارشناسان برجستة تاریخ شرق اسلامی در لنینگراد، پدیدة سرکوب شرق‌شناسان شوروی را در سال‌های سیاه و پر هول و هراس 1918 تا 1956 بررسیده است.

 

 

 

2.     لنینگراد : نور و ظلمت در شرق‌شناسی شوروی

 

انقلاب اکتبر 1917 با درهم شکستن نهادهای رژیم پیشین ضربة سختی به مطالعات شرقی در روسیه وارد ساخت. شرق‌شناسان دانشگاه سنت‌پترزبورگ و موزة آسیایی اغلب رژیم جدید را برنمی‌تافتند، از مداخله‌های آن در امور علمی بیزار بودند و خشک‌اندیشی‌های ایدئولوگ‌های حزبی و فروکاستن علم به مشتی شعار را ساده‌اندیشی می‌دانستند. آنان در مواردی حتی با کارشکنی‌های ملایم و پنهان، بلشویک‌ها را در موقعیت ناخوشایندی قرار دادند. در سال 1919 به هنگام چاپ نخستین اسکناس شوروی قرار شد برروی آن شعار «پرولتارهای جهان متحد شوید!» به زبان‌های روسی، آلمانی، فرانسوی، ایتالیایی، انگلیسی، چینی و عربی نقش بسته شود. مترجم این شعار به عربی پرولتاریا را سائل (گدا) ترجمه کرد. در نتیجه بر روی نخستین اسکناس چاپ شوروی به عربی نوشته شده بود: «گدایان جهان متحد شوید !»

 

رژیم شوروی که به هیچ‌وجه استقلال دانشگاه‌ها و پژوهشگران را برنمی‌تافت، از همان آغاز به منظور درهم شکستن هرگونه مقاومت دست به سرکوب گستردة دانشوران زد. شرق‌شناسان پتروگراد از این بیدادگری‌ها بی‌نصیب نماندند. یکی از نخستین قربانیان این سرکوب‌ها ایگناتی کراچکوفسکی (1883-1951)، عرب‌شناس بلندآوازه، دانشوری آزاداندیش و پاکدامن بود. در سال 1919، بلشویک‌ها در جست‌وجوی اسلحه و مواد غذایی احتکار شده به آپارتمان او ریختند. در ژوئن 1921، سازمان امنیت شوروی او را به اتهام جاسوسی برای فنلاند دستگیر کرد. متهمان به جاسوسی اغلب به‌سرعت اعدام می‌شدند، اما کارزار گسترده‌ای که در دفاع از کراچکوفسکی به راه افتاد جان او را نجات داد. کراچکوفسکی تا پایان عمر تحت نظر سازمان‌های امنیتی شوروی بود و هرگز نتوانست حتی برای شرکت در کنفرانس‌های بین‌المللی از کشور خارج شود. طرفه آن‌که او به‌رغم این سختگیری‌ها شغل خود را حفظ کرد و حتی به ریاست موزة انسان‌شناسی و قوم شناسی و معاونت فرهنگستان علوم شوروی رسید.

 

در فاصلة 1921 تا 1930 مطالعات شرقی در لنینگراد و دیگر مناطق روسیه زیر نظر شورایی از شرق‌شناسان به ریاست واسیلی بارتولد اداره می‌شد. او در این سال‌ها به همراه الدنبورگ و کراچکوفسکی کوشید از آزادی‌های علمی و دانشگاهی در برابر اقدامات خودسرانة بلشویک‌ها دفاع کند. رژیم جدید به تصفیة دانشگاه‌ها و برگماری استادان کمونیست روی آورد. استادان قدیمی به بهانة محافظه‌کاری و وابستگی به رژیم تزاری پاکسازی شدند و کسانی چون بوخارین و پاکرافسکی، تاریخ‌نگار مارکسیست محبوب رژیم، به عضویت فرهنگستان علوم برگزیده شدند. الدنبورگ از ریاست فرهنگستان برکنار شد و شماری از اعضای فرهنگستان چون یوگنی تارله (1875-1955)، تاریخ‌نگار، سرگئی پلاتونوف (1860-1933) و گروهی دیگر دستگیر و تبعید شدند. بارتولد در شمار قربانیان مستقیم رژیم شوروی نبود، اما او نیز کرسی دانشگاهی خود را از دست داد. بلافاصله پس از مرگ بارتولد کارزار گسترده‌ای در نقد «میراث بورژوایی» بارتولد و شاگردان او به راه افتاد که «بارتولدیست» نامیده شدند. الکساندر اشمیت (1871-1939) همکار بارتولد و بنیادگذار دانشگاه تاشکند در مه 1936 دستگیر و تبعید شد. اشمیت به روایتی در سال 1939 در پی اعتصاب غذا درگذشت. میخائیل سوکولوف (1890-1937)، کارشناس زبان‌های عبری و عربی و از پیروان کراچکوفسکی سال‌های پایانی عمر را در زندان و اردوگاه کار اجباری گذراند و بالاخره در سال 1937 اعدام شد. «محفل روزن» که به همّت کراچکوفسکی در سال 1928 به منظور گسترش مطالعات عربی در شوروی تشکیل شد بیش از دو سال دوام نیافت و اعضای آن دستگیر شدند و شماری از آن‌ها چون واسیلی ابرمان (1899-1937)، مترجم آثار منظوم فارسی و عربی سده‌های میانه به روسی، و همسرش کنیسا ایلیانا (1900-1941)، کارشناس زبان‌های ایرانی در اردوگاه‌های کار اجباری جان باختند. «انجمن رستاخیز» نیز که در سال 1928 به همّت نینا پیگولوفسکایا (1894-1970)،کارشناس تمدن باستانی بین‌النهرین، و یکی دیگر از همکارانش ایجاد شده بود اندکی پس از آغاز فعالیت منحل شد و اعضای آن به اتهام توطئه‌های ضدّانقلابی روانة زندان شدند. پیگولوفسکایا پس از آزادی از زندان پژوهش‌هایش را در زمینة تاریخ بیزانس و ایران در آغاز سده‌های میانه متمرکز ساخت و از موضوع پیشین کارش دربارة تاریخ باورهای دینی در بین‌النهرین فاصله گرفت. در آن دوره حتی پژوهش دربارة تاریخ دین پیامدهای خطرناکی داشت. کراچکوفسکی نیز که دربارة ادبیات اعراب مسیحی پژوهش می‌کرد ناگزیر از ترک این عرصه شد و ترجمة قرآن او نیز دیرزمانی پس از مرگش انتشار یافت.

 

سرگذشت تراژیک یوگنی ادواردوویچ برتلس (1890-1957)، متخصص تاریخ ایران و آسیای صغیر در سده‌های میانه و تاریخ ادبیات و تصوف این سرزمین‌ها نمونة دیگری از فشار بی‌امان و طاقت‌فرسا بر شرق‌شناسان لنینگراد است. برتلس که در سال 1920 در موزة آسیایی لنینگراد فعالیت علمی خود را آغاز کرده بود نخستین بار در سال 1925 به اتهام جاسوسی برای فرانسه دستگیر شد، اما با میانجیگری همکارانش جان به در برد. فشارهای جسمی و روحی در بازجویی‌ها برتلس را درهم شکست و او آمادگی خود را برای همکاری با دستگاه‌های امنیتی اعلام کرد. در سال 1941، برتلس را بار دیگر به همراه پسرش دیمیتری (1917-؟) دستگیر کردند. دیمیتری نیز چون پدر کارشناس تاریخ و ادبیات ایرانی ـ اسلامی بود. برتلس اندکی بعد آزاد شد اما دیمیتری چون گروگان در اختیار رژیم شوروی باقی ماند. از آن پس برتلس به راه و رسم رایج در شوروی برای رفع «سوء تفاهم» مقاله‌های تندوتیزی دربارة «ادبای کهنه‌پرست ایران» و «فاشیست‌های ایرانی» نوشت و یا کردوکارهای ضدّ شوروی پان‌ترکیست‌ها و توران‌پرستان را محکوم کرد.

 

در سال‌های پایانی عمر استالین، کارزار گسترده‌ای برضد جهان وطنی به راه افتاد. این بار نیز بارتولدیست‌ها و کراچکوفسکیست‌ها که دانشمندان «واپسگرای بورژوا ـ جهان‌وطن» و ستایشگر فرهنگ اسلامی خوانده می‌شدند، آماج انتقاد ستیهندة شرق‌شناسان نوآموز سرسپردة رژیم شدند. کراچکوفسکیِ بیمار از این کارزار تهمت و ناسزا جان به در نبرد. پس از مرگ او ویکتور بلیایف و شماری دیگر از شاگردان کراچکوفسکی مجموعه‌آثار او را منتشر ساختند. اما نوشته‌های او دربارة اعراب مسیحی و قوم‌شناسی لبنان و پژوهش‌هایش دربارة گویش‌های رایج در لبنان همچنان به صورت دستنوشته باقی ماند. پس از مرگ استالین مقامات شوروی نظر به اهمیت میراث شرق‌شناسان گذشته مانع از انتشار مجموعه‌آثار کراچکوفسکی و بارتولد نشدند. به گزارش دو پژوهشگر روس که کتاب فرهنگ شرق‌شناسان قربانی رژیم شوروی را منتشر ساختند دست کم هفتصدوپنجاه شرق‌شناس قربانی بیدادگری‌های رژیم شدند.

 

از دهة 1960 تا پایان دهة 1980 از شدت و دامنة سرکوبگری رژیم شوروی کاسته شد اما احساس ناامنی همچنان باقی ماند. سرگذشت ایلیا پاولوویچ پتروشفسکی (1898-1977) در این زمینه نمونه‌وار است. برخی از شرق‌شناسان نامدار غربی چون ریچارد فرای و برنارد لوئیس پتروشفسکی را برای پژوهش‌های دانشورانه‌اش ستوده‌اند و گروهی دیگر چون رابرت اروین او را کمونیستی خشک‌اندیش دانسته‌اند. میخائیل رودیونوف، نویسندة مقاله‌ای در این کتاب، که شخصاً پتروشفسکی را می‌شناخته، می‌گوید او همانند اغلب شرق‌شناسان هم‌نسل‌اش دلبستگی ژرفی به مسیحیت ارتدکس داشت و برای حفظ جان به همدلی با کمونیست‌ها تظاهر می‌کرد. پتروشفسکی همانند همکارش واسیلی استروه (1889-1965) از میانسالی برای کاستن از فشارهای رژیم خود را به حواس‌پرتی و کم‌حافظگی می‌زد.

 

رژیم شوروی همروند با سرکوب شرق‌شناسان مکتب کهن برای تداوم مطالعات شرقی شماری از پژوهشگران مارکسیست را برکشید که اغلب بیشتر آوازه‌گر بودند تا پژوهشگر. در میان استادان قدیمی نیز گروه اندکی چون نیکالای مار (1864-1934)  با اعلام وفاداری به بلشویک‌ها جایگاه خود را حفظ کردند. مار گرجی‌تبار و دانش‌آموختة دانشگاه سنت‌پترزبورگ بود و در آستانة جنگ جهانی اول در پی پژوهش‌های پردامنه‌ای دربارة زبان‌های قفقازی (به ویژه ارمنی و گرجی) نظریة زبان‌های یافثی را طرح کرده بود.[5] مار پس از گرویدن به مارکسیسم زبان را بخشی از روبنای جامعه خواند و  نظریة خاستگاه اجتماعی و طبقاتی زبان را طرح کرد. مار با طرح این نظر سخنگوی زبان‌شناسی شوروی شد. به گمان مار در جامعة کمونیستی آینده چون طبقات از بین می‌روند گونه‌گونی زبان‌ها نیز از میان برخواهد خاست و زبانی یگانه پدید خواهد آمد. رهیافت مار پس از مرگ او و به رغم انتقادهای گوناگون تا سال 1950 در شوروی هوادارانی داشت. در سال 1950، استالین در پاسخ به پرسش‌های خوانندگان پراودا دربارة مسائل زبان‌شناسی دیدگاه مار را نادرست خواند و پس از آن نظریة طبقاتی زبان از رونق افتاد.[6] یکی از ویژگی‌های زندگی فرهنگی شوروی در دهه‌های 1930 تا 1950 این بود که رژیم در وجود شخصیت‌های نامتعارفی چون پاکرافسکی (تاریخ)، مار (زبان‌شناسی) و یا لیسنکو (زیست‌شناسی) بنیادگذاران علم جدید پرولتری را کشف می‌کرد. البته دولتِ این شخصیت‌ها مستعجل بود و پس از چندی بازارشان کساد می‌شد و خود مغضوب رژیم قرار می‌گرفتند.

 

الکسی اسواتورف (A. Asvaturov) سرپرست شعبة ادبیات ملّی در کتابخانة ملّی روسیه (سنت‌پترزبورگ) در مقالة خود در کتاب میراث مطالعات شرقی شوروی پس از به دست دادن طرحی کلّی از رهیافت زبان شناختی مار به بررسی پیامدهای عملی این رهیافت در شعبة شرقی کتابخانة عمومی لنینگراد پرداخته است. شعبة شرقی کتابخانة عمومی در سال 1850 به منظور گردآوری کتاب‌ها و نشریه‌های شرقی تأسیس شد. در این کتابخانه سنجة بازشناختن آثار شرقی از آثار غیرشرقی الفبا بود. به عبارت دیگر همة کتاب‌هایی که به الفبای لاتین و یا سیریلیک نبودند، کتاب‌های شرقی محسوب می‌شدند. بدین ترتیب حتی متن‌های ترجمه شده از زبان‌های غربی یا روسی به مخزن متن‌های شرقی می‌رفتند. در میانة دهة 1920 آثار انتشاریافته در جمهوری‌ها اگر به زبان محلی اما به خط سیریلیک بودند به جای بخش شرقی به بخش روسی کتابخانه منتقل می‌شدند و در نتیجه بخشی از متن‌های شرقی به محل درست نگهداری خود نمی‌رفتند. نیکالای مار در سال 1924 همزمان با تدریس و سرپرستی چند نهاد آموزشی و پژوهشی به ریاست کتابخانة عمومی لنینگراد رسید و تا سال 1930 سرپرستی این نهاد مهم فرهنگی را بر عهده داشت. مار به سبب تخصص در زبان‌های ارمنی و گرجی به گسترش شعبة شرقی کتابخانه توجه ویژه‌ای کرد و اصلاحات پردامنه‌ای را برای سروسامان بخشیدن به وضع بخش کتاب‌های شرقی آغاز کرد. این اصلاحات همسو با سیاست عمومی دولت شوروی در جهت پر و بال دادن به نخبگان بومی در جمهوری‌ها و سپردن امور محلی به دست آن‌ها، سبب افزایش آثار انتشاریافته به زبان‌های رایج در جمهوری‌ها شد. همروند با افزایش شمار کتاب‌‌های کتابخانه، مار به اصلاحات کیفی گوناگونی دست زد. یکی از این اصلاحات که از وسوسة ‌ایجاد زبانی یگانه برای نوع بشر دور نبود، تدوین کاتالوگ واحدی برای کتاب‌های شرقی کتابخانه بود. تا آن زمان کتاب‌های فارسی، ترکی، عربی، چینی و مغولی و غیره در کاتالوگ‌هایی به همان زبان ثبت می‌شدند. مار بر آن شد که کاتالوگ یگانه‌ای برای کتاب‌های شرقی ایجاد کند. پرسش این بود که این کاتالوگ باید به خط لاتین باشد یا سیریلیک. مار خط لاتین را مناسب‌تر می‌دانست، زیرا به گفتة او خط سیریلیک برخاسته از جامعه‌ای است که در آن بقایای فئودالیسم حاکم است حال آن‌که خط لاتین در پیشرفته‌ترین کشورهای سرمایه‌داری رایج است. مار پس از به کرسی نشاندن نظریة خود با مشکلِ نبودِ نظام آوایی یگانه برای نگارش واژه‌های این زبان‌ها به خط لاتین مواجه شد. به سخن دیگر پرسش این بود که ما به ازای حروف الفبای فارسی، ترکی، عربی و غیره در الفبای لاتین چیست تا بر اساس آن بتوان عنوان کتاب‌ها را از فارسی یا چینی به خط لاتین نگاشت. در سال 1924 به درخواست مار کمیسیون ویژه‌ای برای حل این مشکل با شرکت کراچکوفسکی، بارتولد، ولادیمیریتسف (کارشناس زبان مغولی) و الکسی‌یف (کارشناس زبان چینی) تشکیل شد. بر اساس رهنمودهای این کمیسیون کاتالوگ یگانه‌ای برای بخش شرقی کتابخانه تهیه شد که تا سال 1937 مورد استفاده بود.

 

در دهة 1930 با دگرگون شدن سیاست ملّیت‌ها، مشی عمومی حزب جایگرینی الفبای سیریلیک به جای الفبای لاتین بود. از این دوره به بعد با شعار یگانگی خلق‌های اتحاد جماهیرشوروی توجه به ویژگی‌های فرهنگ ملّی جمهوری‌ها اهمیت خود را از دست داد و زبان‌های ملّی در جمهوری‌ها از پهنة عمومی به عرصة خصوصی رانده شدند. بزرگداشت زبان و فرهنگ روسی و خوارشمردن زبان‌ها و فرهنگ‌های بومی چنان بالا گرفت که دانشنامة بزرگ شوروی (چاپ 1972) مدعی شد که مردم داغستان تا پیش از انقلاب اکتبر خط نداشته‌اند. حال آن‌که در شعبة شرقی کتابخانة عمومی لنینگراد 13 کتاب چاپی به زبان داغستانی و به خط عربی موجود بود. در پی تأکید بر گستراندن الفبای سیریلیک در تمام جمهوری‌های شوروی همة ابتکارات مار نقش بر آب شد. در دهة 1950 شعبة شرقی کتابخانه به دو بخش «شرق خاص روسیه» و «شرق خارج» تقسیم شد.

 

با آن‌که زبان کردی در قفقاز زبان اقلیت کم‌شمار کردانی است که در جمهوری ارمنستان و جمهوری آذربایجان ساکن شده‌اند، شرق‌شناسان روسی ـ شوروی از دیرباز به سرگذشت و  سرنوشت آن‌ها حساس بوده‌اند. در کتاب میراث مطالعات شرقی شوروی میخیل لیزنبرگ (M. Leezenberg)، استاد برنامة مطالعاتی اسلام در جهان مدرن (دانشگاه آمستردام)، در مقالة «کردشناسی شوروی و شرق‌شناسی کردی» مراحل اساسی پیدایی و رشد کردشناسی شوروی را بررسی کرده است.  قنات کوردو (1909-1985)، کردشناس نامدار شوروی برآن بود که به برکت دستاوردهای کردشناسان شوروی مطالعات کردی که دیرزمانی از شاخه‌های مطالعات ایرانی محسوب می‌شد به رشته‌ای مستقل تبدیل شد. در پهنة مطالعات کردی پژوهشگران شوروی همان راهی را دنبال کردند که همتایان‌شان در دورة تزاری هموار کرده بودند. نخستین کردشناسان روسی تحت تأثیر دانشوران آلمانی و به ویژه امیل رودیگر (1801-1874) و اگوست فریدریش پوت (1802-1887) بودند. این دو زبان‌شناس عقیده داشتند که زبان کردی، برخلاف گمان رایج، گویشی از زبان فارسی نیست بلکه شاخة مستقلی از زبان‌های هند و ایرانی است. این تمایز زبانی بعدها بنیاد نظریه‌ای شد که کردان را مردمی با ویژگی‌های قومی ـ­ نژادی ویژه و فولکلور خاص خود دانست که در شیوة زیست و پوشاک متفاوت آن‌ها در مقایسه با مسلمانان و مسیحیان همجوارشان رخ می‌نماید. لیزنبرگ در این بررسی از خاچاطور ابوویان (1809-1848)، دانشور ارمنی و اگوست الکساندر جایا (1801-1894)، کنسول روسیه در ارزروم، یاد می‌کند که به برکت دوستی با ملامحمود بایزیدی از ادبای محلی تعداد زیادی نسخه‌های خطی به زبان کردی را گردآورده بود. این نسخه‌ها نخستین مجموعه نسخه‌های کردی فرهنگستان علوم روسیه (سنت‌پترزبورگ) را شکل دادند. لیزنبرگ بر آن است که سنت‌پترزبورگ در سدة نوزدهم و حتی تا میانه‌های سدة بیستم یکی از مهم‌ترین مراکز مطالعات کردی در جهان بوده است.

 

در سال‌های نخست سدة بیستم ولادیمیر مینورسکی (1877-1966) و بازیل (واسیلی) نیکیتین (1885-1960)، دو دیپلمات روس مأمور خدمت در سرزمین‌های کردنشین ایران در گسترش کردشناسی روسی نقش اساسی ایفا کردند. مینورسکی پس از پایان تحصیل در دانشگاه مسکو به خدمت وزارت امور خارجة روسیه درآمد. از جمله مأموریت‌های او شرکت در کمیسیون بین‌المللی تعیین حدود مرزهای ایران و عثمانی بود. مینورسکی پس از انقلاب اکتبر به پاریس رفت و سپس از 1933 به بعد به تدریس زبان فارسی در مدرسة مطالعات شرقی لندن پرداخت. او در چاپ نخست دانشنامة اسلام مقاله‌های گوناگونی دربارة تاریخ، زبان و باورهای دینی کردان نوشت. نخستین آثار مینورسکی عمدتاً پژوهش‌های میدانی در زمینة قوم‌شناسی و زبان‌شناسی کردان در نواحی شمال غربی ایران بود. او بعداً بیشتر به بررسی نسخه‌های خطی روی آورد و با غوررسی در آن‌ها نظریة معروف خود مبنی بر کرد بودن صلاح‌الدین ایوبی را طرح کرد. مینورسکی در سال 1960 پس از چهل سال دوری از روسیه به میهن خود بازگشت و به عنوان مهمان افتخاری در بیست و سومین کنگرة شرق‌شناسان در مسکو شرکت کرد. بازیل نیکیتین نیز که نایب کنسول روسیه در ارومیه بود در پی دوستی با ملاسعید قاضی از ادبای محلی به شماری نسخه‌های خطی دست یافت. نیکیتین نیز پس از انقلاب 1917 به فرانسه رخت برکشید. او با آن‌که دانش‌آموختة شرق‌شناسی و تاریخ نبود به برکت تلاش مداوم به یکی از چهره‌های مهم و تأثیرگذار مطالعات کردی تبدیل شد. اسکالبرت یوجل (Scalbert-Yücel) و لو ره (Le Ray) او را یکی از پیشاهنگان بینش ذات‌باور در بررسی‌های کردشناسی می‌دانند. بر اساس این بینش، کردان «روح قومی» ویژه‌ای دارند که سبب تمایز آن‌ها از مردمان سرزمین‌های همسایه می‌شود. این بینش فولکلور کردان را تبلور پیراستة روح قومی آنان می‌داند، سرگذشت آنان را در فولکلورشان می‌جوید، بر تأثیر فرهنگ اسلامی و ایرانی بر کردان چشم می‌بندد و برخی نزدیکی‌های میان آن‌ها و ارمنیان را نادیده می‌گیرد.

 

پژوهشگران دربارة دامنه و ژرفای انتقال دستاوردهای کردشناسان روسی به کردشناسان دورة شوروی همداستان نیستند. به گمان لیزنبرگ باور به نقش زبان به عنوان عامل شکل دهندة هویت کردی و تأکید بر اهمیت فولکلور میراث انکارناپذیر مینورسکی و نیکیتین برای کردشناسان بعدی بود. سرنوشت مطالعات کردی در اتحاد شوروی پیوند تنگاتنگی با فراز و فرودهای سیاست ملّیت‌ها در این کشور داشت. در آغاز دهة 1920، مقامات شوروی کردان را به عنوان یک خلق (نارود) یا ملّت به رسمیت شناختند. در سال 1923 با اجازة مسکو واحد کرد خودمختاری در حوالی لاچین در جمهوری آذربایجان تشکیل شد که تا سال 1929 برقرار بود. کردهای شوروی از امکانات آموزشی بسیار برخوردار بودند. در ایروان، پایتخت جمهوری ارمنستان، دبیرستان‌ها و مراکز آموزش عالی ویژه‌ای برای کردان ایجاد شد. از دهة 1920 به این سو، مراکز گوناگونی برای مطالعات کردی در شوروی پدیدآمد. مهم‌ترین این مراکز در لنینگراد بود که هم در دانشگاه و هم در فرهنگستان علوم، فرهنگ و زبان کردی مورد توجه بود. در سال 1931 در دانشگاه لنینگراد به برکت فرایمن (A.A. Freiman)  (1879-1968) و یوسف اوربلی (I. Orbeli) (1887-1961) رشتة زبان‌های کردی و زبا‌ن‌شناسی کردی تأسیس شد. دومین مرکز مهم مطالعات کردی در جمهوری ارمنستان بود. در این جمهوری کارشناسان مطالعات کردی گذشته از پژوهش‌های علمی به نگارش کتاب‌های درسی به زبان کردی برای دبستان‌ها و دبیرستان‌های مناطق کردنشین جمهوری همّت گماشتند. نخستین کنگرة سراسری کردشناسی شوروی در سال 1934 در ایروان برگزار شد. گذشته از این دو مرکز در مسکو، باکو، تفلیس و آلماتی نیز مراکزی برای پژوهش‌های کردی وجود داشت. در میانة دهة 1930 سیاست تساهل در قبال کردان جای خود را به سیاست سختگیری داد. منطقة خودمختار کردستان در لاچین در ساختار اداری – کشوری آذربایجان ادغام شد و در سال‌های 1936-1937 شمار بسیاری از کردان ارمنستان و آذربایجان به آسیای میانه تبعید شدند. در سال 1944 کردان گرجستان به سرنوشت مشابهی گرفتار آمدند. مراکز علمی کردشناسی در لنینگراد و مسکو پس از مرگ استالین بار دیگر رونق گرفتند.

 

در سا‌ل‌های پایانی دهة 1950، به‌ویژه پس از کودتای عراق (1958) گروه بزرگی از کردان عراق برای تحصیل به شوروی رفتند. برخی از این دانشجویان پس از بازگشت به عراق به چهره‌های برجستة مطالعات کردی تبدیل شدند. از جمله این شخصیت‌ها می‌توان از عزالدین رسول (1931-  ) و معروف خازندار (1930-2010) نام بُرد که جای ادبای دانش‌آموختة مدرسه‌های دینی را در دانشگاه‌های بغداد و سلیمانیه گرفتند. روشن است که شوروی‌ها کوشیدند با تربیت شمار هرچه بیشتری از کردان خاورمیانه در دانشگاه‌های خود از آن‌ها چون سرپُل نفوذ ایدئولوژیک و سیاسی در کشورهای منطقه به‌ویژه در شرایط شدّت گرفتن کارزارهای ایدئولوژیک دوران جنگ سرد بهره جویند.

 

به‌رغم سنّت دیرینه و استوار مطالعات اسلامی در روسیة تزاری، اسلام‌شناسی در اتحاد شوروی از چند چهرة برجسته (بارتولد، کراچوفسکی، اشمیت، پتروشفسکی ...) که بگذریم به سبب سرشت ایدئولوژیک رژیم شوروی از ژرفا و غنا بی‌بهره بوده است. در دهه‌های 1920 و 1930 شرق‌شناسان نوآموز شوروی که اغلب با زبان‌های عربی و فارسی آشنایی ژرفی نداشتند به جای غوررسی در منابع دست اول تحلیل‌های اجتماعی – اقتصادی کلیشه‌ای را بر پیکر پژوهش‌های شرق‌شناسان غربی (گلدزیهر، نولدکه، هارتمن، کائتانی و غیره) پیوند می‌زدند و به گمان خود کاستی‌های کار پژوهشگران غربی را برطرف می‌ساختند. استانیسلاو پروژروف، استاد و معاون مؤسسة نسخه‌های خطی شرقی فرهنگستان علوم روسیه (سنت‌پترزبورگ) در مقالة خود دربارة اسلام‌شناسی علمی در لنینگراد می‌گوید سختگیری مقامات شوروی به اندازه‌ای بود که حتی مانع از دادوستد فکری میان پژوهشگران شوروی و اسلام‌شناسان غربی می‌شدند. کادرهای حزبی پژوهش‌های دانشورانه دربارة اسلام را همدلی با تاریک‌اندیشی دینی می‌خواندند و در عوض به آوازه‌گری‌های ضدّدینی میدان می‌دادند. به این ترتیب بود که مقامات شوروی در پی شکل‌گیری جنبش مقاومت اسلامی در افغانستان و پیروزی انقلاب بهمن 57 در ایران ناگهان دریافتند که دربارة اسلام و کشورهای مسلمان آگاهی‌های درست و دست اول ندارند و خود نیز فریب شعارهای شبه‌دانشوران آوازه‌گر را خورده‌اند.

 

در ماه مه 1980 نخستین اجلاس سراسری دربارة مسائل اسلام معاصر در تاشکند برگزار شد. در این اجلاس بر ضرورت فعال‌سازی مطالعات اسلامی در اتحاد شوروی تأکید شد اما در عمل پیشرفت چشمگیری در این زمینه حاصل نشد. دو اجلاس بعدی که در سال‌های 1983 و 1986 در مسکو برگزار شدند نشان دادند که شوروی‌ها در زمینه اسلام‌شناسی سخت عقب مانده‌اند. حتی پس از توجه دوباره به مطالعات اسلامی اغلب دانشکده‌ها و مراکز پژوهشی به جای توجه به سرچشمه‌ها و منابع اولیه هم و غم‌ّشان را صرف بررسی وضعیت کشورهای مختلف کردند و فقط در لنینگراد مؤسسة مطالعات شرقی فرهنگستان علوم شوروی برنامة جامعی زیر نظر استانیسلاو پروژروف برای بررسی اسلام تدوین کرد. در این برنامه تهیة کتاب‌های مرجع دربارة اسلام، ترجمه متن‌های دست اول دربارة تاریخ صدر اسلام و اسلام در سده‌های میانه و بازنگری برنامه‌های آموزشی اسلام‌شناسی پیش‌بینی شده بود. پروژروف در نوشتة خود در کتاب میراث مطالعات شرقی شوروی بخشی را به معرفی منابع تهیه شده در سال‌های پایانی نظام شوروی و پس از آن اختصاص داده است. از جمله این منابع می‌توان به آثار دانشنامه‌ای چون دانشنامه – فرهنگنامة اسلام (زیر نظر پروژروف، انتشارات دانش، مسکو 1991) و دانشنامة چندجلدی اسلام در سرزمین‌های امپراتوری پیشین روسیه (آغاز انتشار 1996)، و پژوهش‌های تاریخی چون کتابی دربارة تاریخ‌نگاری شیعه در سده‌های هفتم تا دهم میلادی اشاره کرد. گذشته از کتاب‌های مرجع و دانشنامه‌ها، برخی از آثار مهم اسلامی در این دوره به زبان روسی ترجمه شدند، از جمله ملل و نحل شهرستانی، فتوحات مکّیه ابن‌عربی، کتاب الخراج ابویوسف کوفی، سیره رسول‌الله ابن‌هشام، تفسیر المیزان محمدحسین طباطبایی. دست‌کم نه کتاب درسی دانشگاهی نیز در زمینة تاریخ و فرهنگ اسلامی به زبان‌های روسی و ترکی تدوین شدند.

 

همروند با این تلاش‌های علمی، مقامات شوروی کوشیدند تفسیر تازه‌ای از رابطة اسلام و سیاست به دست دهند. یوگنی پریماکف که از 1977 تا 1985 سرپرست مؤسسة مطالعات شرقی فرهنگستان علوم شوروی بود نقش مهمی در این زمینه ایفا کرد. میکائیل کمپر و هانا یانسن (نامزد دکترای مطالعات اروپای شرقی در دانشگاه آمستردام) در پژوهش خود شکل‌گیری گفتمان جدید مقامات شوروی را در دهة 1980 بررسی کرده‌اند. به گفتة کمپر و یانسن سال 1980 نقطة چرخشی در تفسیر مقامات شوروی از اسلام بود. این چرخش با انتشار کتاب اسلام و سیاست آغاز گشت که در شمارگان محدود برای کادرهای حزبی انتشار یافت. کتاب اسلام و سیاست مجموعه مقاله‌هایی دربارة افغانستان، پاکستان و ایران به همراه ترجمة روسی شماری از متن‌های نویسندگان مسلمان و غربی دربارة این کشورها بود. مشکل شوروی‌ها توضیح این مسئله بود که چگونه نیروهای اسلام‌گرا در ایران برضدّ دستگاه سلطنت و آمریکا و در افغانستان برضدّ سیادت شوروی سر به شورش برداشتند. تا پیش از آن در نوشته‌های پژوهشگران شوروی نیروهای اسلامی همواره همدست ارتجاع و امپریالیسم بودند. تفسیر جدید شوروی‌ها را نظریة «ظرف تهی» نامیده‌اند. بر اساس این نظریة اسلام همچون ظرفی تهی است که می‌توان آن را با محتوایی پیشرو یا واپسگرا پُر کرد. همه چیز بستگی به «خصلت طبقاتی» نیروهایی دارد که زیر پرچم اسلام مبارزه می‌کنند. مشکل این نظریة آن است که نیروها و شخصیت‌هایی که مثلا در دهة 1960«واپسگرا» خوانده می‌شدند در دهة 1980 بدون آن‌که پایگاه طبقاتی‌شان دگرگون شود به نیروهایی «پیشرو» تبدیل شدند.[7] در دورانی که دانشوران لنینگراد ترجمة متن‌های شهرستانی و ابن‌عربی را آغاز کرده بودند، کارمندان حزبی مؤسسة مطالعات شرقی در مسکو که اغلب همکاران پراودا بودند گفتمان جدید دربارة سرشت دوگانة اسلام و دمسازی اسلام پیشرو با سوسیالیسم علمی را شکل دادند. اولیانفسکی از کارشناسان ارشد حزب کمونیست شوروی در زمینة مسائل جهان سوم بر آن شد که میان «اخلاق سنّتی و ارزش‌های برابری طلبی اجتماعی اسلام با پیکار در راه پیشرفت اجتماعی هیچ تعارضی وجود ندارد». این تلاش برای همسو نشان دادن سوسیالیسم و اسلام برخلاف آوازه‌گری‌های ضدّدینی و ضد اسلامی رایج در شوروی بود.

 

(ادامه در شمارة بعد)

 

 

 

[1] از جمله معدود نوشته‌های قدیمی دربارة تاریخ شرق‌شناسی شوروی به زبان های غربی ترجمة نوشته‌ای از نیکالای اسمیرنوف است.

 

N. A. Smirnov, Islam and Russia:  A detailed Analysis of an Outline of the History of Islamic Studies in the USSR, London: Central Asian Research Center, 1956.

 

 و نیز

 

W. S. Vueinich, «The Structure of Soviet Orientology: Fifty Years of Soviet Orientology, Fifty Years of Change and Accomplishment» in Russia and Asia: Essays on the Influence of Russia on the Asian Peoples, Stanford: Hoover Institution Press, 1972.

 

از مهم‌ترین نوشته‌هایی که در چند سال گذشته به زبان‌های غربی دربارة شرق‌شناسی در روسیه و شوروی منتشر شده است باید از دو کتاب زیر یاد کرد :

 

D.S. Van der Oye, Russian Orientalism (Asia in the Russian Mind from Peter the Great to the Emigration), New Haven: Yale University Press, 2010.

 

 و نیز

 

V. Tolz, Russia’s Own Orient. The Politics of Identity and Oriental Studies in the Late Imperial and Soviet Periods, Oxford University Press, 2011.

 

در معرفی این دو کتاب نک: ریچل پولونسکی، «تناقض‌های شرق‌شناسی روسی»، ترجمة آبتین گلکار، نگاه نو، شمارة 96، زمستان  1391، صص 39-43. از میان زندگی‌نامه‌ها و خاطراتی که از شرق‌شناسان شوروی پس از فروپاشی باقی مانده خاطرات ایگور میخائیلویچ دیاکونوف (1915-1999) برای خوانندگان ایرانی جالب است. او در این کتاب که در سال 1995 انتشار یافت ماجرای نگارش تاریخ  ماد و تمایل مقامات جمهوری آذربایجان شوروی را به بازبستن نسب مردم آن جمهوری به مادها شرح داده است. دیاکونوف می‌نویسد «چون در آن زمان (دهة 1950) حقوقی که از موزة ارمیتاژ می‌گرفتم حتی به اضافة حقوق نینا همسرم برای گذران زندگی کافی نبود» وقتی از طریق دوستی آگاه شدم که شعبة تاریخ فرهنگستان علوم جمهوری شوروی آذربایجان در جست‌وجوی پژوهشگری است که تاریخ ماد را بنویسد، داوطلب شدم. دیاکونوف می‌گوید : «من نتوانستم ثابت کنم که مادها نیاکان آذربایجانی‌ها هستند». او در مقدمة تاریخ ماد نیز نوشت : «هدف  این تألیف روشن کردن مسائل بسیار معضل و مهم مربوط به منشا و پیدایش و تشکیل مردم آذربایجان نیست و مؤلف که کارشناس تاریخ و لغت خاور باستانی است به هیچ وجه خود را صالح و آماده برای بحث در آن نمی‌شمارد». ا. م.دیاکونوف، تاریخ ماد، ترجمة کریم کشاورز، تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1345، ص 2. و: علی دوست زاده، «در رابطه با زبان پیشین آذربایجان و دیاکونوف»، Kavefarrokh.com

 

 

 

[2] V. Tolz, « European, National, and (anti-) Imperial: A Formation of Academic Oriental Studies in Late Tsarist and Early Soviet Russia», Kritika: Exploration in Russian and Euro Asian History, Vol 9, N° 1, Winter 2008, pp 57-58.

 

[3] پدر میرزا محمد کاظم‌بک از علمای دربند بود که در سفری به رشت با شرف نسا دختر یکی از حکام محلی ازدواج کرد اما در رشت نماند و به قفقاز بازگشت. کاظم‌بک در سال 1820 تحت تأثیر پرسبیترین‌های اسکاتلندی فعال در قفقاز به مسیحیت گروید و در 1825 به انگلستان سفر کرد. کاظم‌بک در سال 1837 از دانشگاه قازان دکترا گرفت و در همان دانشگاه به تدریس پرداخت. او در سال 1849 به دانشگاه سنت‌پترزبورگ منتقل شد.

 

[4] لحن ستایشگرانة شماری از شاعران و نویسندگان روس چون پوشکین، لرمانتوف و تولستوی از پیکار مردم قفقاز شهرة خاص و عام است. برای بحث مفصلی در این زمینه ازدیدگاهی دیگر نک:

 

S. Layton, Russian Littrature and Empire: Conquest of the Caucasus from Pushkin to Tolstoy, Cambridge: Cambridge University Press, 2005

 

دربارة مایه‌های شرقی در موسیقی روس نیز نک:

 

A. Issiyeva, Russian Orientalism: from Ethnography to Art song in Nineteenth century Music, Montreal: McGill University (Ph.D Thesis in Musicology), 2013.

 

V. Tolz, « European ....» op.cit, pp 79-80

 

[5] نظریة مار دربارة زبان در چند مرحله شکل گرفت و دگرگون شد. او سال‌ها پیش از انقلاب اکتبر پژوهش‌های خود را در عرصة باستان‌شناسی در شهر انی پایتخت کهن ارمنستان آغاز کرد. مار نظریة زبان یافثی را پیش از انقلاب اکتبر ارائه کرد. یافث به روایت عهد عتیق سومین پسر نوح بود (نوح سه پسر آورد سام، حام و یافث، سفر پیدایش، باب ششم / و از ایشان تمامی جهان  منشعب شد، سفر پیدایش، باب نهم). از دیرباز یافث را پدر اروپاییان و زبان‌های اروپایی می‌دانستند. لایب نیتس در سدة هفدهم زبان یافثی یا زبان سکاها را نیای زبان‌های شمال مدیترانه، ایران و هند دانست. در سدة نوزدهم با طرح نظریة زبان‌های هندواروپایی زبان یافثی به معنی زبان هندواروپایی شد. مار بر آن شد که زبان یافثی در واقع زبان مردم قفقاز بوده و آن را مرحله‌ای بسیار کهن در تکوین زبان دانست. نظریة مار در زبان‌شناسی دو جنبه دارد یکی مربوط به تکوین زبان و دیگری مربوط به تحول ساختار زبان است. مار برخلاف اغلب زبان‌شناسان که می‌گفتند در آغاز پیش‌زبان یگانه‌ای وجود داشته که در گذر زمان زبان‌های گوناگون از دل آن برآمده‌اند، عقیده داشت سیر تحول زبان‌ها از کثرت به وحدت است و این فرایند تا استقرار جامعة کمونیستی و پیدایی زبان یگانه‌ای برای نوع بشر ادامه خواهد یافت. جنبة دوم نظریة مار دربارة تحول ساختار زبان است. به گمان او زبان‌ها هرچند جدا از یکدیگر پدید آمده‌اند تحول ساختارشان در همه جا تابع قوانین یکسانی است. مار پس از انقلاب اکتبر نظریه‌های هذیان‌گونه‌ای دربارة زبان به عنوان بخشی از روبنا و خصلت طبقاتی زبان طرح کرد. لوناچارسکی، کمیسر خلق در امور فرهنگی، مار را بزرگ‌ترین زبان‌شناس اتحاد شوروی و برجسته‌ترین زبان‌شناس زندة دنیا خواند (ایزوستیا، 12 آوریل 1925). نک :

 

V. M. Alpatov, « Marr, Marrism, and Stalinism » in Russian Studies in History, vol 34, N° 2, Fall 1995, New York: M. E. Sharpe, pp 37-61.

 

برخی پژوهشگران با اعتدال بیشتری دربارة مار اظهار نظر کرده اند. نک:

 

P. Seriot, «Si Vico avait lu Engels, Il s’appellerait Nicolas Marr », Cahier du L’Ilsl, N° 20, 2005, pp 227-254.

 

E. Choiseul, « Le parcours de N. Marr, de l’archéologie arménien à la linguistique japhetique », Cahier du L’Ilsl, N° 20, 2005, pp 57-76.

 

 

 

[6]  استالین در پاسخ به پرسش‌های «رفقای جوان» دربارة مسائل زبان‌شناسی دو نظریة اساسی مار (زبان بخشی از روبنا و خصلت طبقاتی زبان) را رد کرد. نک :

 

J. Stalin, Le Marxisme et les problèmes de linguistique, Pekin: ed en langues étrangères, 1975 (www.marxisme.fr), pp 2-3

 

[7] یک نمونة جالب این تغییر دیدگاه متناسب با شرایط سیاسی روز را می‌توان در دو چاپ مختلف کتاب خانم النا دوروشنکو به نام روحانیان شیعه در ایران معاصر (مسکو – 1975 و چاپ دوم با تجدید نظر و افزوده‌ها، مسکو ، 1985) دید. در چاپ اول تأکید نویسنده بر سرشت واپسگرای نیروهای اسلامی است اما در چاپ دوم نظریة دو گرایش روحانیان پیشرو و روحانیان واپسگرا جایگزین روایت چاپ اول می‌شود. تغییر دیدگاه یک پژوهشگر امری طبیعی است به شرط آن‌که با توضیح و توجیه علمی همراه باشد و ناشی از انگیزه‌ها و منافع سیاسی نباشد. نک : صادق صبا، «ایران‌شناسی در اتحاد شوروی: سرنوشت عبرت‌انگیز یک آکادمیسین دولتی»، فصل کتاب (لندن)، سال دوم، شماره اول (پیاپی 5)، زمستان 1368، صص 52-64.

 

 

 

 

 

 

 The Heritage of Soviet Oriental Studies. Michael Kemper and Stephan Conermann. (Edited by). London & New York: Routhledge, 2011. 320 pp + index.

 

 

 

این مطلب در چارچوب همکاری میان انسان شناسی و فرهنگ و مجله جهان کتاب منتشر می شود.

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

مردان تنهای شب،گفتگو با بهاءالدین خرمشاهی درباره ب...
انتشار چهل و چهارمین شماره فصلنامه «فرهنگ مردم ایر...

Related Posts