ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

اعتبار اجتماعي، نظام رتبه‌بندي شهروندان چين

شهروند چيني خوب و شهروند چيني بد

از فرستادگان ويژه ما رنه رافائل و لينگ خي*
*هر دو روزنامه‌نگار
عبدالوهاب فخرياسري

دولتي يا خصوصي، محلي يا سراسري، فردي يا جمعي، در هر صورت مردم چين با سيستمي به نام «اعتبار اجتماعي» رتبه‌بندي مي‌شوند، که در اصل تقليدي است از نظامي مشابه در ايالات متحده. اين سيستم در آن جا،‌ براي رتبه‌بندي وام‌گيرندگان از نظر توانايي بازپرداخت آن تا سررسيد معين ابداع شد. بعدها، برخي ويژگي‌هاي فردي ديگر هم به آن اضافه کردند. اما آن چه در هانگ‌ژوي چين، دفتر مرکزي شرکت علي‌بابا، و نواحي روستايي شان‌دونگ مي‌بينيم اين است که حاصلي جز فروپاشي مناسبات اجتماعي نداشته است.

قصه ما از حوالي بيمارستان شماره ٢ خلق در هانگ‌ژو، جنوب شانگهاي، در استان ژژيانگ شروع مي‌شود. خيابان ساکت و آرام است. بانوي مسني سعي مي‌کند يک پايش را بلند کرده و از مانع کوچکي عبور کند که تا زانوانش بالا آمده و پياده‌رو را از خيابان جدا مي‌کند. ظاهرا در انتظار تاکسي است. به نظر مي‌رسد توانست از مانع عبور کند. با مشاهده قصد او براي عبور از خيابان، اتومبيل‌ها، مثل اين سواري ساخت آلمان، از سرعت خود مي‌کاهند. ناگهان پاي ديگرش به مانع گير مي‌کند و مانند گربه‌اي بر روي کاپوت اتومبيل افتاده و سپس از آن جا، در حالي که دست‌ها را به حالت دفاع در برابر سينه جمع کرده، به خيابان پرت مي‌شود. راننده جوان از اتومبيل‌اش پياده شده و ترسان و لرزان به وي نزديک مي‌شود. سپس، خواهش و تمناها از يک سو و اصرارهاي ماموران اورژانس و پليس گشتي از سوي ديگر يک ساعتي ادامه مي‌يابد و، سرانجام، غائله با توافقي بر سر پرداخت خسارت پايان مي‌يابد.

اين نمايشي است از پنگ سي به معناي «دست زدن به چيني آلات» و منظور اخاذي از طريق حوادث ساختگي است که امروزه در اين کشور بسيار رايج شده و سايت‌هاي اينترنتي پر هستند از ويدئوهاي گاه مضحک و غالبا تاثيرگذار از اين گونه حوادث. اين حوادث و موارد مشابه آن در حوزه‌هاي ديگر، مانند رسوايي‌هاي بهداشتي يا غذايي، جعل و غيره، صداي همه را درآورده و هر روز افراد بيشتر و بيشتري خواهان مبارزه با شيادان مي‌شوند.

چنين است که نظام نظارت و کنترل موسوم به «اعتبار اجتماعي» مي‌تواند بي سر و صدا جا بيافتد. از تابستان گذشته به تدريج و بيش‌ از پيش با واژه‌هايي چون «صداقت» (چنگ) و «اعتبار» (خين) در پوسترهاي تبليغاتي برمي‌خوريم که تبليغ استفاده از چنين ساز و کارهايي در ارزيابي‌هاي خصوصي و عمومي افراد، مسئولين دولتي، موسسات و شاغلين بخش‌هاي گوناگون و، لاجرم، پاداش دادن به خوب‌ها و تنبيه بدها را مي‌کنند.

لين جونيو، پژوهشگر اهل پکن، يکي از نظريه‌پردازان اين انديشه بود. در سال ١٩٩٩، به درخواست ژو رونگ‌ژي، نخست‌وزير وقت، با عنوان سرمهندس به يک گروه کاري پيوست و به گفته خودش، «شرکت‌هاي آمريکايي از من خواستند ابزاري به وجود آورده شود تا بيشتر در باره شرکت‌هاي چيني اي بدانند که قصد سفارش دادن به آن‌ها را داشتند. به همين خاطر، با همکارانم سفري مطالعاتي به ايالات متحده و اروپا کرديم و دريافتيم که بايد چيزي حسابي بسازيم: سيستمي معقول و منطقي براي مستندسازي توانايي شهروندان و شرکت‌هاي چيني در بازپرداخت بدهي‌ها. در ماه مارس سال ٢٠٠٠، گزارش ما با عنوان ʼپيش به سوي نظام ملي مديريت اعتباراتʽ منتشر و سپس در هر دو مجلس مطرح شد(١). اصطلاح ʼاعتبار اجتماعيʽ را کارمندي ، به قرينه تامين اجتماعي، در سال ٢٠٠٢، پيشنهاد کرد.»

در سال ٢٠٠٦، بانک خلق -در واقع، همان بانک مرکزي- چين اصل امتيازدهي براي توزيع اعتبارات (رتبه‌بندي اعتباري) را، مطابق آن چه که در ايالات متحده مرسوم است -در آن جا رتبه‌ها در مجموع از ٣٠٠ (بسيار پائين) آغاز شده و به ٨٥٠ (بسيار خوب) مي‌رسند- پذيرفت(٢). سپس، لين جونيو به کارش ادامه داد. «قصد ما جستجو و کاوش در بحث اعتبارات بود و، مثلا،مي خواستيم اطلاعات بيشتري از وزارت امنيت دولتي يا وزارت ارتباطات در اختيار داشته باشيم. در سال ٢٠١٢، شوراي وزيران پروژه ما را پذيرفت.»

اما او مخالف هرگونه قياس و همسان‌پنداري سرسري با سريال تلويزيوني پربيننده آينه سياه(٣) در غرب است و قبول ندارد که همه مثل هم‌اند(٤): «به هيچ روي نمي‌پذيريم که گامي فراتر از ارزيابي معمول قابليت بازپرداخت بدهي از سوي وام گيرندگان بردارم. به تدريج همه گونه داده و اطلاعات در بارها افراد و سازمان ها گردآوري مي‌شوند. پس، همه از اين نظر با هم برابرند، مگر آن که فاقد آن سوابق اقتصادي باشند که، با معيارهاي تازه، وام و بسياري فرصت‌هاي جديد بر اساس آن‌ها در اختيارشان قرار مي‌گيرند.»

برنامه‌هاي «تور* آسمان» و «چشمان نافذ»

چهل و سه ناحيه شهري داوطلب آزمودن اين ابزار تا سال ٢٠٢٠ شدند. هر يک مجموعه معيارها، سيستم حروف و يا امتيازهاي خاص خود را داشته و حتي نامي به دلخواه خود بر آن گذاشته اند: «اعتبار اجتماعي شکوفه آلو» در سوژو، «اعتبار اجتماعي ياسمن» در خيامن. تقريبا همگي آن‌ها از مجموعه داده‌هاي گردآمده در شبکه‌هاي اجتماعي يا برنامه‌هاي تلفن همراه، يا حتي دوربين‌هاي مراقبتي که بيش از پيش پيچيده مي‌شوند، بهره مي‌گيرند.

تا سال ٢٠٢٠، تمام مکان‌هاي عمومي اصلي شهرها بايد به دوربين‌هاي تشخيص چهره مجهز شوند: عنوان اين برنامه «تور آسمان» است. در نواحي روستايي، برنامه «چشمان تيزبين» توسعه مي‌يابد که به کشاورزان امکان ارتباط تلويزيون‌هاي يا تلفن‌هاي هوشمندشان با دروبين‌هاي مراقبتي نصب شده در ورودي‌هاي روستا را مي‌دهد.

به گفته رئيس جمهور خي ژين‌پينگ، در مستندي که پيش از کنگره نوزدهم حزب کمونيست چين در اکتبر سال ٢٠١٧ به نمايش درآمد، «احساس امنيت بهترين هديه‌اي است که کشور مي‌تواند به مردم‌اش تقديم کند(٥)». در آن زمان، بنا بر همان مستند، از هر دو دوربين مداربسته جهان، يکي (٤٢%) متعلق به چين بود.

در اين ميان، لين‌جونيو مشغول بررسي کار مناطق شهري داوطلب است که ببيند چه چيزي از طرح اعتباري اجتماعي وي عايدشان شده. «در سوکيان، اساس رتبه‌بندي، ظاهرا، رعايت قوانين و مقررات در بزرگراه‌ها است. در رونگ‌چنگ بيشتر به رعايت اخلاق و حقوق شهروندي توجه مي‌کنند. در هانگ‌ژو بسيار متکي به شهرت آنلاين افراد [تابعي از مبلغي که بابت خريدها يا بابت بازپرداخت بدهي‌ها مي‌پردازند] هستند. تيم ما همه اين‌ها را از نزديک زير نظر دارد. اما، همزمان، متعهد به حفظ اطلاعات شخصي افراد هستيم. اين کار، البته، نياز به چارچوب خاصي دارد. استاندارد بين‌المللي هم براي آن وجود دارد: ISO / TC ٢٩٠. از سوي ديگر، دقت و محافظت بيش از اندازه، مانعي است در برابر پيشرفت اقتصادي.» و نهايتا: «در سال ٢٠٢٠، مقررات اجرايي و تنبيه‌ها و تشويق‌هايي ابداع خواهند شد. زيرساخت‌ها به وجود خواهند آمد و کشور خواهد توانست کار را با همه اين‌ها ادامه دهد.» براي پکن، سال شروع‌ ٢٠٢١ خواهد بود.

از سال ٢٠١٥، شهر هانگ‌ژو، در جنوب غربي شانگهاي، دو نظام رتبه‌بندي را با هم درآميخته است. يکي شهري و هنوز به حال جنيني و براي تمام شهرونداني، که ما با آن‌ها گفتگو کرديم، ناشناخته است. ديگري، خصوصي، رايج و بسيار مورد توجه مقامات است: Crédit Sésame d’Ant Financial، بازوي مالي علي‌بابا، پرچم برافراشته تجارت الکترونيک در چين که مرکز آن در هانگ‌ژو قرار دارد. امتيازات اين موسسه اعتباري خصوصي براي کاربران نرم‌افزار پرداخت Alipay، که در چين بسيار محبوب است و کاملا انحصاري عمل مي‌کند، بين ٣٥٠ و ٩٥٠ در نوسان است. به کساني که نمرات بالا کسب مي‌کنند، «امتيازاتي» پيشنهاد مي‌شود و مي‌توانند به محصولات مالي سودآور و وام‌هاي کوچک براي خريد کالاهاي مصرفي -يا همان سرويس هوآبي(Huabei) علي‌بابا- دسترسي داشته باشند.

ساختمان زي، که توسط مهندسين سياتل طراح شده، دومين دفتر Ant Financial چهار سال پس از شروع به کار است. در حال حاضر، شرکت تنها ٣٦٠٠ کارمند دارد، ولي ٨٠٠٠ نفر در اين ساختمان جاي مي‌گيرند. مراقبين، با شکل و شمايل نظامي گارد افتخاري، بر رفت و آمد کارمندان جوان با شلوارهاي کوتاه رنگارنگ و آخرين مدل‌هاي هدفون‌هاي Beats سوار بر دوچرخه‌هاي الکتريکي يا اتومبيل‌هاي اسپورت، نظارت دارند. يکي از مرغ‌هاي تخم طلاي گروه Alipay (به چيني ژي‌فوبائو)، ابزار پرداخت تلفني است که، در سپتامبر سال ٢٠١٨، ادعاي داشتن ٧٠٠ ميليون کاربر، به مراتب بيشتر از ٥٠٠ ميليون سال گذشته، را داشت. اصل مورد قبول آن اسکن کد QR (يا پاسخ سريع با بارکدي دو بعدي) است. دوره استفاده از سکه فلزي گذشته: حتي گداها هم کد QR دور گردن‌شان دارند.

انتخاب Alipay به اين معنا نيز هست که به Ant Financial امکان گردآوري انبوهي از اطلاعات شخصي را دارد مانند جزئيات استفاده از تاکسي و خريدها، صورت‌حساب‌هاي پزشکي، و پرداخت‌ها به سازمان‌هاي خيريه. همانند فيس‌بوک که فروش تبليغاتش برپايه ارتباطات متقابل ميان کاربران استوار است، Sésame Credit نيز بر خريدهاي ديوانه‌واري تکيه دارد که از طريق Alipay صورت مي‌گيرند. و بسي فراتر از آن. به گفته آقاي لوشن، سخنگوي Ant Financial ،« Sésameپنج نوع داده مختلف را از طريق پلاتفرم Alipay و نيز پلاتفرم‌هاي اصلي شريک و همکار، با رضايت کاربران، جمع‌آوري و تحليل مي‌کند. اين داده‌ها عبارتند از معاملات خريد و فروش، بازپرداخت وام‌هاي خرد، دارايي‌هاي ملکي و مستغلات و تحرکات مالي کاربر،‌ ويژگي‌هاي شخصي مانند سطح تحصيلات و زمان استراحت،‌ و انتقالات پولي وي.» و ادامه مي‌دهد« Sésame علاقه‌اي به داده‌هاي GPS يا پيام‌ها و سوابق تلفني فرد ندارد.»

در فوريه سال ٢٠١٥، لي يين‌گيون، مدير فناوري Crédit Sésame، توضيحاتي در باره محاسبه رتبه‌بندي در مجله اقتصادي چيني کاي‌خين داد: «کسي را که مثلا روزي ده ساعت پاي ويديوهاي بازي‌ [آنلاين و با پرداخت پول] مي‌نشيند بايد تنبل به حساب آورد، در حالي که آن کسي که مرتب پوشک بچه مي‌خرد، حتما پدر يا مادر و بنابراين برخوردار از حس بالاي مسئوليت است.(٥)» از آن پس،‌ ديگر هيچ اطلاعاتي درباره آلگوريتم رتبه بندي درز نکرد.

اين روزها، رتبه‌بندي وام‌دهي Sésame ديگر تنها براي Ant Financial جالب نيست. شرکت‌ها و حتي کنسولگري‌ها در انديشه جذب اين افراد آينده‌ دارند. همين طور، سرويس دوست‌يابي Baihe نيز تنها به مجردهاي با رتبه بالا توجه دارد. هتل‌هاي زنجيره‌اي بزرگ، موسسات و شرکت‌هاي اجاره دوچرخه و اتومبيل مبالغ کمتري بابت سپرده گروئي، که به ويژه در چين بسيار بالاست، از دارندگان رتبه بالاي ٦٥٠ دريافت مي‌کنند. پلاتفرمي براي اجاره تجهيزات عکاسي، ويديويي و کامپيوتر ويژه اين افراد به وجود آمده است. حتي، يک Sésame خوب مي‌تواند حامي فرد ديگري باشد که درخواست ويزا براي سنگاپور يا کانادا دارد.

نمايش سريالي در مورد رفتارهاي غيرمتمدنانه در شبکه‌هاي محلي

از سال ٢٠٠٤، شهرداري هونگ‌ژو به همه ساکنين ١٦ سال به بالا «کارت شهروند»ي مي‌دهد، که نشاني مغناطيسي است مانند کارت تامين اجتماعي يا کارت حمل و نقل و مي‌توان از آن براي پرداخت جريمه‌هاي رانندگي و امکان دسترسي به پارکينگ‌هاي داخل شهر استفاده کرد. همزمان، مقامات اعلام کرده‌اند که درصددند، بانک اطلاعاتي گسترده‌اي براي پي بردن به نيازهاي شهروندان به وجود آورند. از ژوئن سال ٢٠١٨، دارندگان اين کارت‌هاي شهروندي مي‌توانند، اگر بخواهند، همين خدمات را از دستگاه‌هاي تلفن همراه خود دريافت کنند. کسي که مي‌خواهد از اين کارت استفاده کند بايد نام‌اش در سيستم Crédit Sésame ثبت و با شناسايي چهره شناخته شود. اين گونه تردستي‌هاي فناوري خود شاهدي است عيني بر پيوند بين علي‌بابا و مديريت شهري هونگ‌ژو. يک Crédit Sésame خوب، از نظر آن‌ها، به اين معناست که شما شهروندي خوبي هستيد.

بانک مرکزي، که در سال ٢٠١٥ کارش تنها رتبه‌بندي يک چهارم مردم چين بود، مدت‌هاست که به Sésame و هفت شرکت مالي ديگر امکان دسترسي به تمام اطلاعات بانکي و مالياتي مردم را داده است. به گفته لين جونيو، «در مه سال ٢٠١٨،‌ بانک مرکزي کار امتيازدهي براي اعطاء وام، تحت عنوان Baihung، را با اين هشت شرکت به عنوان شرکاي کوچک خود آغاز کرد».

قدري دورتر، در شهر بندري رونگ‌چنگ،‌ در استان شان‌دونگ، اعتبار اجتماعي از سوي شهرداري کاملا و با قدرت اعمال مي‌شود. لين جونيو هشدار مي‌دهد که، «اگر شهرت هونگ‌ژو به داشتن شرکت‌هاي با فناوري بالا است و به وام‌هاي Sésame مي‌بالد، رونگ‌چنگ شهرت‌اش بيشتر از مديريت فعال اعتبارات همشهريان است. توجه شهر بيشتر متمرکز بر ارتقا سطح اخلاقيات ساکنين است. شما متوجه مي شويد که کارهاي بسياري براي تشويق و دادن انگيزه شده.»در واقع،‌ در رونگ‌چنگ تعصب، ايمان و .... خيلي چيزهاي ديگر باهم سربندي شده اند.

در پايان روز، پارکي که شهرداري در آن واقع شده،‌ خيلي خلوت است. يک زوج مسن، با شلوار هاي وصله‌دار دليل‌اش را مي‌گويند‌: «الان زمان پخش ’٣٦٠ درجه‘ است.» بسياري از مردم اين برنامه را از تلويزيون‌هاي‌شان مي‌بينند. ‌کانال محلي هر شب، چيزهايي از رفتار غيرمتمدنانه مردم را،‌که در بيست و چهار ساعت اخير رخ داده و دردوربين‌هاي مراقبتي ضبط شده، نشان مي‌دهد. شلوارهايي که روي نرده‌ها افتاده‌اند،‌ کاناپه‌اي مندرس در پياده‌رو و، بدتر از آن، رانندگاني که در چهارراه‌ها از سرعت خود نمي‌کاهند يا عابراني که از هر کجاي خيابان عبور مي‌کنند: سرعت نمايش صحنه‌ها نفس‌گير است. شماره پلاک اتومبيل‌ها، چهره و گاه اسامي کساني که مشکل‌آفريني مي‌کنند نمايش داده مي‌شوند به همراه دو پليسي که با خونسردي تذکر مي دهند و دو پليس بي‌احساس، با چشماني دوخته به دستگاه‌ متن‌ نما.

خوش آمديد به رونگ‌چنگ،‌که به خاطر ماهيگيري،‌ صنعت توليد خودروهاي منزل دار و منطقه حفاظت شده قوهاي مغولي‌اش شهرت دارد. روستايي که شش سال پيش، با پيوستن روستاهاي ديگر تا فاصله بيست کيلومتري به آن، به صورت شهر درآمد. در سال ٢٠١٣، نظام اعتبار اجتماعي در رونگ‌چنگ و تقريبا تمام ٩١٩ روستاي حوزه آن به اجرا درآمد و موجب تغييرات ملموسي در رفتار و ارتباطات متقابل اجتماعي گرديد.

اهالي که سرمايه‌ي ابتدايي چند هزار امتيازي داشتند در گروه A قرار گرفتند و، بسته به امتيازاتي که به دست مي‌آوردند يا از دست مي‌دادند، به A+ صعود يا به گروه‌هاي B ، C يا D سقوط مي‌کردند. کافي بود يک امتياز از دست بدهي و بشوي ٩٩٩، تا به گروه B سقوط کني و ديگر نتواني از بانک وام خريد مسکن بگيري. در همان ساختمان شهرداري،‌که حالا اسم تازه‌اي داشت، بود که مردم براي مرمت رتبه خود و دريافت گواهي‌هاي تمبر خورده هجوم مي‌آورند.

از آن جا که ريختن و رها کردن زباله به حال خود با تنبيه از دست دادن سه امتياز همراه است، پياده‌روها هم مثل اتوبوس‌ها تميز و پاکيزه‌اند. تا چشم کار مي‌کند نه ته سيگاري ديده مي‌شود و نه قوطي خالي. و لازم هم نيست که پليس در حين ارتکاب جرم شما را بگيرد: آن همه دوربين Hikvision –که حرف اول را در مراقبت‌ از راه دور در دنيا مي‌زند و دولت چين هم سهام عمده‌اي در آن دارد- اين کار را برايش مي‌کند. عبور از خيابان ديگر مسئله مهمي نيست: در خيابان‌هاي اصلي اتومبيل‌ها نرسيده به محل گذر عابر پياده توقف مي‌کنند – رويدادي که در چين کمتر مي‌بينيم. جريمه رعايت نکردن خط عابر پياده سنگين است: ٥٠ يوان و حذف سه امتياز از گواهي‌نامه راننده (که در مجموع دوازه امتياز دارد) و پنج امتياز هم از اعتبار اجتماعي خاطي کم مي‌شود. به گفته خانم يوان،‌ با لهجه غليظ منچوئي، «يک دفعه ديديم اتومبيل‌ها به ما راه دادند. واقعا نمي‌دانستم چه کار بايد بکنم!»

بسياري از شهرهاي حول و حوش نيز منشور رفتار مناسب را پذيرفته و اهالي زير آن را امضا کرده‌اند. مثلا در کينگ‌شان اصول آداب زندگي بر پارچه‌ها بزرگ به رنگ آبي نوشته و نمايش داده مي‌شوند. از جمله اولويت‌ها: ممنوعيت به اصطلاح فيلم‌ها يا کتاب‌هاي «زرد» (منظور اروتيک)، نکاشتن سبزيجات خويش در خيابان، دوري گزيدن از کليساهاي ثبت نشده، نداشتن رفتار غيرمودبانه با همسايگان، نرفتن با اتومبيل‌هاي گرانقيمت به مراسم عروسي يا ختم. اگر اين اصول زير پا گذاشته شود شاهد افت امتيار خود مي شوي.

نقش اعتبار اجتماعي در روستاهاي کوچک اين منطقه حتي از اين هم بيشتر است. تاکنون صدتايي از آن‌ها از «جايگاه اعتبار اجتماعي» برخوردار شده اند و پارچه‌هايي با رنگ‌هاي جزئيات فرامين، چهره اهالي شايسته و امتيازاتي را نشان مي‌دهند که در ماه گذشته به افراد اضافه يا از آن‌ها کم شده است.

در ١٠ ژوئيه سال ٢٠١٨، مردم دونگ‌دائو لو ژيا، روستايي زيبا با خيابان‌هاي سنگ‌فرش، شاهد فهرستي از رتبه‌هاي اجتماعي بودند. فهرستي در دو صفحه که مثلا هرس کردن درختان ميوه همسايه در آن شايسته کسب يک امتياز بود. فرد مسني را با خود به بيمارستان يا بازار ببريد: يک امتياز با محدوديت دو بار در ماه؛ دوچرخه‌اي را از چاله بيرون آوريد: يک امتياز؛ به مامور ثبت شمار کنتور آب کمک کنيد يا ابزارتان را در اختيارش قرار دهيد: نيم امتياز. اما اگر مرغ‌هاي‌تان در قفس نبودند، ٢٠٠ يوان جريمه خواهيد شد و ده امتياز از شما کسر مي‌شود؛ نزاع و زد و خورد ١٠٠٠ يوان جريمه و کسر ده امتيار؛ ريختن آشغال در رودخانه: ٥٠٠ يوان و پنج امتياز؛ نوشتن يا استيکر زدن بر در و ديوار، نه تنها دشمني با دولت به حساب مي‌آيد، بلکه ١٠٠٠ يوان جريمه دارد و پنجاه امتياز هم از شما کم مي‌شود. بدترين مجازات نصيب کسي مي‌شود که بخواهد، بدون مراجعه به مقام رياست روستا، با مقامات بالا تماس برقرار کند(٦): ١٠٠٠ يوان جريمه و يک درجه تنزل خود به خود به گروه B.

بدمستي کردن ......در روستاي مجاور

آقاي ليو ژيان يي، ٦٤ ساله، کم و بيش سر حال، با کت و شلوار و پيراهني که با تصاويري از گل‌ها تزيين شده،‌ مي‌گويد، «پيش از اين مردم به نظافت‌چي‌ها پول مي‌دادند، ولي آن‌ها خوب کار نمي‌کردند. حالا خودمان همه جا را جارو و تميز مي‌کنيم. امتياز مي‌آوريم و پول‌مان را هم پس‌انداز مي‌کنيم». اين روستائي مدتها به همه جاي کشور کارگاه‌هاي ساختماني اش سرک کشيد و سپس به ساختمان سنگي خاکستري،‌که در آن جا زاده شده بود، بازگشت. «دراين جا تنها بخاري ديواري همسايه‌اي را تعمير کردم. اگر آن را به رهبر حزب‌مان گزارش کنم و دوستم هم با عکسي آن را تائيد کند، يک امتياز نصيب من خواهد شد. آخر هر ماه رتبه‌ها درWeChat نمايش داده مي‌شوند، ولي من تلفن همراه ندارم.» گفته مي‌شود خانوارهاي ممتاز چند پاکت‌ صدف خوراکي و چند قوطي روغن دريافت خواهند کرد. «روز بعد، همسايه‌اي به من گفت که رئيس جمعي از افراد مسن را براي ساختن کارگاهي در شهر براي کارگران دچار ناتواني‌هاي جسمي گرد آورده است. هيچ کدام‌شان واجد شرايط نبودند. با اين حال اين کار صورت گرفت، ولي با کمي رشوه. آن وقت او هست که قرار است به ما امتيار بدهد؟ مطمئن نيستم زياد جدي باشد!»

در روستاي مجاور، خيمو ژيا با ٢٥٠ نفر سکنه، که يک رودخانه مناسب براي ماهيگيري هم از آن عبور مي‌کند، پشت پارچه‌هاي کلفت کرباس جين‌سنگ آسيائي کاشته مي‌شود. نخستين خانه روستايي، که مثل بقيه خانه ها، قطعات سفالي درخشان دور تا دور آن را گرفته، صليب قرمز رنگ بزرگي بر بام بتني‌اش دارد. اين کليسا پروتستان است که هفته‌اي دوبار به روي حدود بيست تن از مومنان باز مي‌شود. بانويي چاق و کوتاه‌قامت، با موهاي کوتاه در پله جلوي در ظاهر مي‌شود. پلاکي لعابي به بالاي در ميخ شده که روي آن نوشته: «خانواده نمونه از نظر اعتبار اجتماعي». همين نوشته بر سر در برخي از خانه‌هاي مجاور هم مشاهده مي‌شود. خانم مو، گلويش را صاف کرده و مي‌گويد، «سه سال پيش بود که مسئولين، بي هيچ دليلي، به قسمت شرقي روستا امتياز دادند. سال بعد نوبت بخش غربي شد. مثل اين که سهميه داشتند. امسال جدي‌تر شده. به همه ما دفترچه‌هايي داده‌اند که بدانيم چه کار بايد بکنيم و چه کار نبايد، مثل مدرسه. با ارزياب‌ها هم هماهنگ کرده‌اند که کارهاي خوب را گزارش کرده و امتياز بدهند.»

نام‌ خانم مو در فهرست نيکوکاران ماه اوت اخير در حياط تالار عمومي، که از اول صبح شاهد بازي خيانگ‌کي (شطرنج چيني) بر سر چند يوان است، ديده نمي‌شود. به نجوا مي‌گويد، «هنوز آمادگي ندارم که با آن‌ها تماس بگيرم و بگويم منزل همسايه‌ام را تعمير کرده‌ام. دوستي دارم که قسط وامي را که گرفته پرداخت نکرده. تنها يک ماه پرداخت نکرد و اسم‌اش وارد فهرست سياه شد. همه همسايه‌ها اين را مي‌دانستند. ممکن است ربطي نداشته باشد، ولي از آن زمان همه از او فاصله مي‌گيرند...» و سپس در را مي‌بندد.

احتمالا دولت چين، که هر ماه اين فهرست را در سايت CreditChina.gov.cn به روز مي‌کند، خود براي «جرائم اقتصادي» به آن مراجعه مي‌کند. نمي‌دانيم چند نفر يا چند شرکت اسم‌شان در اين فهرست است و تنها از مواردي که اخيرا اضافه شده خبر داريم. در سپتامبر سال ٢٠١٨، اسامي ٢٢٨٠٠٠ فرد و ٥٥٠٠٠ شرکت، به دليل بازپرداخت نامناسب وام‌هاي دريافتي، ماليات، جريمه‌ها يا جرايم مالي، در اين فهرست ذکر شده بود.

در شبکه اجتماعي Weibo، خاطيان، صرفنظر از تحقيري که در فضاي عمومي نصيب‌شان شده، صحبت از مجازات‌هايي مي‌کنند که به آن‌ها تحميل شده: ممنوعيت موسسات براي شرکت در مناقصه‌ها، رزرو اتاق در هتل‌هاي شيک، ثبت نام فرزندان در مدارس برگزيده و در نوبت بعد از ظهر، رزرو يک ساله هواپيما يا قطار سريع. خارج شدن نام از فهرست مشروط به پرداخت تمام بدهي و يا جريمه است.

چند مايل آن طرف‌تر به سمت جنوب، بر سنگ بزرگي در کنار چهارراهي متروک، با حروف قرمز کنده‌کاري شده که دهکده مجاور در صف نخست اعتبار اجتماعي قرار دارد. مدير، در عين حال، رئيس فدراسيون زنان همان جا است. با پايان يافتن سياست ملي تک‌فرزندي، خانم ژيان‌خيا نيز از قيد کنترل تحميلي جمعيت آزاد شد. از ماه مه سال ٢٠١٨، کار او بررسي جزئيات گزارشات سه ارزياب مورد اعتماد از اهالي روستا است که رويدادها، چه خوب و چه بد، را گزارش مي‌دهند. «اين اطلاعات را هجدهم هر ماه جمع‌آوري کرده و گزارش‌ام را بيستم براي رئيس روستا و بخش ارسال مي‌کنم و بعد در روز بيست و پنجم براي بررسي و دادن امتيار جلسه مي‌کنيم. براي آن که صحت وقوع اقدام شايسته‌اي را تائيد کنيد، لازم است دو عکس يا يک ويدئو از آن داشته باشيد. و اين وظيفه خود ارزياب‌ها است که بر همه مراحل نظارت داشته باشند، چون در اينجا ممکن است از هر پنجاه نفر يکي هم تلفن همراه نداشته باشد.» او ادعا مي‌کند که هيچگاه بدون اخطار امتيازي را از کسي کم نکرده است: «وقتي کسي آشغالي در پياده‌رو مي‌اندازد، پيش از اين که کاري به رتبه‌اش داشته باشم، سه روز به او مهلت مي‌دهم که آن جا را تميز کند. هدف ايجاد مزاحمت براي مردم نيست، تنها مي‌خواهيم قدري متمدن شوند. شعار ما براي خودمان ’هائو رن هائو شي‘ [آدم‌هاي خوب،‌کارهاي خوب] است.»

آن سوتر، در انتهاي پرچين ساخته شده از ني، دهکده مائو ليو ژيا قرار دارد. مردم شهر از خروسخوان صبح به منزل خانم ما يو لينگ، در شماره ٤٤، آمده‌اند که چند امتيازي نصيب‌شان شود. پانزده سال است که وي بر کانگ – تختي بتني که از پايين گرم مي‌شود- بطري آب و کنترل تلويزيون در دست، دراز کشيده است. بيماري عصبي، که ابتدا تنها مشکل کوچکي مي‌نمود، به تدريج بدل به فلج چهاراندام شد. «در سال ١٩٩٨، تلويزيون شان‌دونگ نزد من آمدند و يک چرخ به من دادند. در آن زمان، هنوز مي‌توانستم روي پاي خودم بايستم. حالا حتي نمي‌توانم گردن‌ام را تکان دهم و خيلي درد دارم». دو سال است که افرادي خير –که هيچ وقت هم همان‌هاي قبلي نيستند- ماهي دو بار، براي تميز کردن خانه و صاحبخانه، به رونگ‌چنگ مي‌روند. کار نيکي که چهار امتياز دارد. گاه همين داوطلب‌ها برايش سيني راويولي مي‌آورند، که شوهر او آن را در طبقه پايين فريز جاي مي‌دهد. «اما اين ‌جبران مبلغ ناچيز کمک بابت معلول بودن همسرم را نمي‌کند – ٣٠٠٠ يوان [٣٨٦ يورو] در سال که پس از رسيدن پسرمان به سن کار کردن قطع شد. بيمه سلامتي‌اش نه به پوشک مي‌رسد و نه به وسايل پانسمان و داروهاي ضدعفوني کننده که در مجموع زياد است. يعني ٦٠٠٠ يوان در سال.» خودش مي‌گويد: «ما هيچ وقت از اين روستا بيرون نمي‌رويم، مگر آن که بخواهيم با وانت به بيمارستان بخش برويم که پرستار بخش لوله ادرارم را عوض کند. اين ديدارها باعث مي‌شوند به خودم برسم و صحبت کردن با خانم‌هايي که از شهر مي‌آيند را خيلي دوست دارم. برايم هم مهم نيست دليل‌ آمدن‌شان گرفتن امتياز است.»

«يک رتبه براي همه چيز، بي‌معناست»

به نظر مي‌رسد، در اين قسمت از شان‌دونگ هم به همان اندازه روستا جنب و جوش براي کارهاي مرتبط با رتبه‌بندي وجود دارد. در تنگ ژيا، امتيازهاي بد و نام اسامي دارندگان آن‌هاي جمعه به صداي بلند در بلندگو اعلام مي‌شوند. در روستاي مجاور، مردم مجبورند هر چه زودتر به نزاع خاتمه دهند يا بدمستي نکنند ....، والا ارزياب‌ها آن جا حاضر و ناظرند.

جرمي بوم، پژوهشگر آمريکايي در ييل و متخصص حقوق و قوانين در چين،‌ صاحب وبلاگ ترجمه قوانين چين(٧)، تمام مقررات مربوط به اعتبار اجتماعي را جمع‌آوري و ترجمه مي‌کند که کاري است سترگ. «کسي که قدم به رستوراني مي‌گذارد، همه از پيش از رتبه پاکيزگي آشپزخانه‌هاي آن، که آژانس امنيت غذايي به آن داده، با خبرند. او لازم نيست بداند آشپز مادر بزرگ‌اش را چهار بار به بازار فرستاده يا بدون بليط سوارد قطار شده است. همان طور که بانک‌دار مايل نيست بداند مشتري‌اش جزء بدترين جدا کننده‌هاي زباله هستند که تصميم بگيرد به او وام دهد، هر چند به تمام اين اطلاعات دسترسي دارد.» و جالب اين که، «ممکن است روزي تحليل جزئيات داده‌ها نشان دهد که متقلب بليط قطار، مي‌تواند قواعد بهداشتي را رعايت کند و يا کسي که محيط زندگي را پاکيزه نگاه نمي‌دارد، لزوما در بازپرداخت بدهي‌هايش کوتاهي نخواهد کرد. اما، فعلا، تنها اين رتبه است که براي دولت معنا دارد.»

امروز فهرست‌هاي خوب‌ها و بدها پشت سر هم براي استفاده شرکت‌ها و مديران‌ دست اندر کار واردات-صادرات، ساختمان‌سازي، حمل و نقل‌هاي ريلي و هوايي، مشاوره‌ها، رويدادها و تبليغات آماري، قانوني و دفترخانه‌اي، محافظت مضاعف از مالکيت معنوي و ترتيب دادن مراسم عروسي تهيه مي‌شوند. اما، غيرشفاف بودن فرايند کار –که البته چيزي ندارد که بخواهد رشک غول‌هاي شبکه در ايالات متحده را برانگيزد- از نظر شهروندان، مي‌تواند اعتبار اجتماعي را بدل به چيزي شبيه به کابوس سازد.

* اشاره به تور ماهيگيري

١- مجلس ملي خلق و کنفرانس قانون‌گذاري سياسي خلق چين جداگانه يک بار در سال، در ماه مارس، تشکيل جلسه مي‌دهند.

٢- مقاله « هنر باج گیری از فقرا در ایالات متحده»، لوموند دیپلماتیک سپتامبر ٢٠١٥
https://ir.mondediplo.com/article2376.html

٣-Lire Thibault Henneton, « Science et prescience de “Black Mirror” », dans « Écrans et imaginaires », Manière de voir, n° 154, août-septembre 2017.

٤-Cf. Jamie Horsley, « China’s Orwellian social credit score isn’t real », Foreign Policy, Washington, DC, 16 novembre 2018.

٥-Cité par Celia Hatton, « China “social credit” : Beijing sets up huge system », BBC News, Pékin, 26 octobre 2015.

٦- در چين، سنتي قديمي به مردم اجازه مي‌دهد به همه، از سطوح بالا، از کمون تا کانتون گرفته تا شهردار و استاندار، اعتراض کنند. نگاه کنيد به ايزابل تيرو، «گله‌گذاري‌هاي چيني‌ها نامه های دادخواهانه مردم چین »، لوموند ديپلماتيک، سپتامبر ٢٠١٠.
https://ir.mondediplo.com/article1597.html

٧-« Legal documents related to the social credit system », China Law Translate.

این مطلب در چارچوب همکاری رسمی میان انسان شناسی و فرهنگ و لوموند دیپلماتیک فارسی منتشر می شود.

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

مدیترانه و دنیای مدیترانه ای در عصر فیلیپ دوم
در جستجوی چشمۀ زاون

Related Posts