ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

از مرگ تا شهادت

 

تکاملِ مفاهیمِ شهادت در قلمروِ اسلام

جهاد و شهادت‌طلبی در اسلام در قلمرو عرب‌ِ مسلمانان به‌دلیلِ ازهم‌پاشیدگیِ امپراتوری عثمانی و ایجادِ نهادهای سیاسی جدیدِ تحتِ حمایتِ بیگانگان دستخوشِ تغییراتی شد. این نهادها مصمم بودند تا تمرکزِ جدیدی بر هویتِ ملی ایجاد کنند. دستورِ کارِ ملی نخبگان بر نام‌نویسیِ سربازی و جهادِ همگانی تأکید داشت و هدفشان بجای جهاد در مقابلِ کافران و یا در میدانِ جنگ این بود که به مهارت‌های انسانی و منابعِ ملیِ کشور به‌عنوانِ کلیدی در جهتِ کسبِ نیرویِ اقتصادی و قدرت ملی توجه کرده و آنها را گسترش بدهند. ترویجِ روایتی شهری از جهاد به مدرنیست‌های مسلمان سپرده شد، اما این مساله کماکان در دستِ بنیانگذارانِ دینی بویژه اجتماعِ سُنی بود، یعنی نشانه‌ای دیگر از ادامه‌ی یک سنتِ کوایتیِ quietist سرسخت [3].
شهادت تبدیل به سلاحی برای بازیگرانِ غیردولتی شد. بعضی از آنها، به‌عنوان مثال جبهه‌ی آزادی ملی در الجزایر و سازمانِ آزادی‌بخشِ فلسطین، ملی‌گراتر از اسلام‌گرایان بودند، اما از جذبه و قدرتِ دین به‌عنوان وسیله‌ای برای بسیجِ مردم و به‌عنوانِ نیروی انگیزشی در میانِ پیروانِ خود بهره می‌بردند. برای جنبش‌های اسلامی‌ای مانند حماس، حزب‌الله و سازمان‌های وابسته به القاعده، شهادت در ایدئولوژی‌های کلیِ آن‌ها بسیار متمرکزتر بود و اغلب به‌عنوانِ هدفِ نهاییِ مبارزانِ اسلامی مطرح می‌شد و به اندازه‌ی کسبِ پیروزی در میدانِ جنگ مهم به‌شمار می‌رفت. آموزش از طریقِ مبارزه مولفه‌ی کلیدی در روایتِ قدرتِ این گروه شد. همچنین جنبش‌های مدرن از مفهومِ شهادت به‌عنوانِ وسیله‌ای برای کاهشِ دردِ تلفاتِ سنگین در اجتماع، مانندِ آنچه که در الجزایر مشاهده می‌شد، یا به منظورِ فراهم کردنِ دلیل و معنایی به تراژدیِ رنجِ مردم، همانطور که در وضعیتِ چچن مشاهده می‌شد، به کار برده می‌شد. در موردِ حماس شهادت همچنین به‌عنوانِ راهی در ایجادِ اجتماع و متحدکردنِ جامعه مطرح بود.
نقشِ روبه‌رشدِ حامیانِ غیردولتی در دورانِ مدرن منجر به تغییرِ دنیای سنی‌ها از گفتمانِ علمی‌ـ قانونی‌ای که عمدتاً توسطِ روحانیون هدایت می‌شد به سمتِ گفتمانی حرکت کرد که نه به‌صورتِ انحصاری اما عمدتاً توسطِ نویسندگانِ مردمی و مروجان رشد یافته بود. این تغییر بخشی از فرآیندِ گسترده‌ترِ تقسیمِ سلطه در ادیانِ مدرنی مثل اسلام و چالشی که رهبرانِ مردمی، مثل اغلبِ گروه‌های سلفی، به تشکیلِ دین وانمود می‌کردند است. این گروه‌ها، اسلام را ازمسجد و مدرسه به خیابان‌ها و میدانِ جنگ کشیدند. بیشترینِ بیاننامه‌های صریحِ این سیرِ تکاملی توسطِ دولتِ اسلامیِ عراق و شام ISIS  (داعش) فراهم شد که طیفِ وسیعی از قلمرواسلام‌گرایانِ معاصر را تشکیل می‌داد.
داعش براساسِ شرایطِ جنگ و از بین بردنِ اقتدارِ علما، عمداً فرماندهانِ نظامی و مبارزانش را در میدانِ جنگ به‌عنوانِ بالاترین سلطه‌های پیش‌رو شدنِ در راهِ جهاد قرار می‌داد. آنها حتی اخیراً این شخصیت‌ها را به‌عنوانِ «مردانِ مذهبی‌ای که با نشستنِ بر روی صندلی‌هایشان (منبرهایشان) فربه شده‌اند» مورد تمسخر قرار می‌دادند و «از دنیایِ واقعی نادیده گرفته شدند». یکی از ایدئولوگ‌های داعش، ابوالحسن الفلسطینی [4]، در دسامبر 2014 اعلام کرد که عملیات‌های انتحاری با استفاده از کمربندهای انفجاری، ماشین‌های بمب‌گذاری‌شده، یا ربودنِ هواپیما و انفجارِ آن معانیِ مدرنی از جنگاوری هستند که مجتهدانِ سنتیِ پیش از این هیچ‌گاه با آن روبرو نشدند. بنابراین، آن‌ها محصولاتی از اجتهاد (استدلالِ انسانی) در سازشِ با موقعیت‌ها هستند. علاوه بر آن، سودمندیِ زیادی را در میدانِ جنگ اثبات کردند. شاید برای فعالانِ عوامِ جوانتر به مرگِ قهرمانانه دست یافتن بیشتر از شجاعت در نبرد جذابیتِ داشت تا افرادِ مسنی که مجتهدِ قانونیِ بالغ بودند.
تغییر در رهبریِ سنی از مجتهدانِ مذهبی به ایدئولوگ‌ها و مبارزانِ مردمی، در مقایسه با شیعیان، در جایی که روحانیون کنترلِ فعالیتِ سیاسی‌مذهبی را به‌دست گرفته‌اند، به‌عنوان رفعِ برخی از محدویت‌های اخلاقی و حقوقی در شیوه‌و اندیشه‌ی اسلامگرای مدرن نمایان‌گر شد. این موضوع در رشدِ ناپایدارِ دیدگاه‌های مخالف و گرایش به بیانِ گروه‌های رقیب و افرادِ مرتد و خائن (تکفیری‌ها) بازنمود پیدا کرد و این به معنای مجوز و تکلیفی برای کشتنِ آن‌ها بود. دیگر مثال‌ها فقدانِ تفکیک میانِ سربازانِ دشمن، زندانیانِ جنگ و غیرِ جنگجویان و غیرِ نظامیان و نادیده‌گرفتنِ بعضی از شروطِ قانونی تعیین‌شده برای پاداشِ جهاد (مثلا توانایی، نیرو و مزایایِ عمومی) بودند.
فناوری‌های مدرن همچون تلویزیون، اینترنت، شبکه‌های اجتماعی نیز وسایل جدیدی برای تبلیغِ موضوعِ شهادت بودند تا شاید جایگزینی برای منبر و نوشتنِ فتوا شوند. فضای مجازی عرصه‌ی اصلی انتشارِ افکارِ اسلام‌گراهای رادیکال شد. افزون بر آن، این گونه «شهادت‌طلبی» ممکن بود که در نتیجه‌ی شرایطِ وخیمِ اجتماعی‌اقتصادی و سیاسی در بسیاری از کشورهای اسلامی بوجود آمده باشد. باتوجه به اینکه زندگی در جهانِ کنونی برای بسیاری از جوانان سخت‌تر شده است، تلاش برای دستیابی به جهانی دیگر بویژه در رویدادهای بصری و احساسی‌اش بسیار جذاب‌تر می‌شود.
به‌لحاظِ تاریخی، نخستین داوطلبان، عمدتاً سنی مذهب، اغلب به‌عنوانِ بخشی از ارتش و یا یک گروهِ بزرگتر در جنگ عمل می‌کردند. با این‌حال، در دورانِ مدرن، این افراد با بیان اینکه کسانی هستند که به تنهایی واردِ عمل می‌شوند پدیده‌ای گسترده‌تر شده است. گرچه آنها گاهی اعضای یک جنبش هستند، اما اغلبِ آن‌ها افرادِ غیرِ وابسته‌به سازمان و ارگانی هستند که از گروه‌های اسلام‌گرا، بویژه از طریقِ اینترنت و یا حتی حال‌وهوای فراگیر در میانِ عمومِ مردم، الهام می‌گیرند. این جستجوکنندگانِ جدیدِ انتحار نیازمندِ مواجه با ارتش نیستند بلکه یک جمعیتِ غیرنظامیِ غیرمسلح هستند.
تکاملِ این مفهوم در اسلامِ شیعی بسیار مشهودتر بوده است. گفتمانِ اولیه‌ی شیعی بر خانواده‌ی پیامبر به‌عنوانِ مظهرِ شهادت متمرکز شده است و هر شیعه‌ای که ایمانش را نگه‌داشته باشد ممکن است به منزلتِ شهید برسد. به این معنا بود که  پیوستن به شیعه به ثبات‌قدمیِ زیاد و قربانی‌ای نیاز داشت تا شایستگیِ چنین منزلتی را پیدا کند، فردی که حتی حاظر است به‌خاطر اسلام جانش را از دست بدهد. در مقابل، شهادت امام حسین(ع) در میدانِ جنگ نمادِ غالب در گفتمانِ مذهبی و سیاستِ ایرانی‌های قرن بیستم شد. این موضوع به‌عنوانِ اوجِ تکلیفِ معتقدان در زندگی در طولِ جنگ ایران و عراق و به‌عنوان یکی از مولفه‌های هسته‌ی اصلیِ ماهیتِ وجودِ شیعیان تقویت شد. اگرممکن است گفته شود شور و شوقِ عمومی برای این امر پس از جنگ تا حدی کاهش یافته، اما کماکان روحیه‌ی شهادت یک فرهنگِ زنده در اجتماعِ دینیِ ایرانیان است که به‌شدت توسطِ سازمان‌های رسمیِ گوناگون [با انجامِ آیین‌های متعدد و متفاوت]  گرامی داشته می‌شود.
تقاربِ میان نگرشِ سنی و شیعه نسبت به مساله‌ی شهادت در دورانِ مدرن به دو فرآیندِ مکمل بستگی دارد: اولین به تغییرِ کنشگری سیاسی‌ای که بواسطه‌ی آن شیعه موضعِ خودش را در برابر سنی نزدیک‌تر کرده و اگرچه غیرِقابلِ شناخت است اما احتمالاً به‌عنوان نتیجه‌ی وام‌گرفتن معنایی قابلِ قبول شده است. دوم اینکه ظهورِ تهدیدِ سیاسی و فرهنگیِ غرب برای جهانِ مسلمانان از اوایلِ قرن نوزدهم به سمتِ خصومت‌های فرقه‌ای و درگیری‌های خشونت‌آمیز حداقل تا سال 1979 را کاهش داد. تهدیدِ غربی واکنش‌های مشابهی در هر دو گروه و حتی گاهی الهام و همکاریِ دوجانبه‌ای را دربرداشت. برای مثال ظاهراً حملاتِ انتحاریِ موفق توسط حزب‌الله در مقابلِ اسرائیل الهام گرفته از جنبش‌های اسلام‌گراییِ فلسطینی‌ها است گونه‌ای از استراتژی‌که حزب‌الله آن‌ها را با آموزش و پشتیبانیِ لوژستیکی که در دوره‌ی مهمی اتخاذ می‌شود فراهم آورده است.
در نهایت باید به این موضوع اشاره کرد که موضوعِ شهادت در میان سنی‌ها، همانطور که نشان داده شد عمدتاً بوسیله‌ی حملاتِ انتحاری تعریف شده، نسبتِ به شیعیان فراتر رفته و تخطی کرده است. این مساله نه‌تنها نیروهای ارتشی را بلکه، بیشتر، غیرِ نظامیان را هدف‌گیری کرده است، در نتیجه منازعه‌ی داخلی سنی‌مذهب‌ها در موردِ مشروعیتِ قانونی و اخلاقیِ استفاده از سلاح‌، بویژه وقتی مسلمانان موردِ هدف قرار گرفتند، را به‌تصویر کشید.
برعکس، ظهورِ اسلام‌گراییِ رادیکال، دو فرقه سنی و شیعه، موقعیت را به جایی که درگیری‌های فرقه‌های مسلمان بیشترِ از قربانیان و شهدای عملیاتِ شهادت با غیرِ مسلمانان (به استثنای جنگ افغان‌ها علیه تهاجمِ شوروی) بود سوق دادند. جنگِ ایران و عراق که توسطِ مقاماتِ ایرانی به‌عنوانِ یک جنگِ مذهبی بینِ اسلام و کافران معرفی شده  و مولدِ خونین‌ترین جنگ و بیشترین تعدادِ شهید در تاریخِ خاورمیانه‌ی مدرن بوده است. در سال‌های بعد، سازمان‌های سنی سلفی‌ـ‌جهادی عملیات‌های انتحاریِ زیادی را علیه شهروندانِ مسلمان انجام دادند. شیعیانِ هدفِ اصلی این حملات در عراقِ بعد از سال 2003 و همچنین پاکستان و لبنان بوده‌اند. اهل سنت همچنین قربانیِ حملاتِ انتحاری در سوریه، در افغانستانِ پس از طالبان و در پاکستان بودند. گروه‌های شیعه حملاتِ انتحاریِ مشابهی علیه اهل سنت نداشتند هر چند که آن‌ها به خشونت‌های فرقه‌ای در عراق متوسل شده‌اند. چنین کنش‌هایی موجبِ بحث و جداسازی درمیانِ اردوگاهِ سلفی‌ـ‌جهادی بر روی محدودیت‌های قانونیِ جهاد و تکفیر شد.

شهادت، قدرت و سلطه‌ی مذهبی
در قسمتِ سومِ این نوشتار به‌صورتِ مفصل به این موضوع خواهم پرداخت.  

[3] خاموش‌بودن در امرِ سیاسی براساس مصلحت‌های اجتماعی: این موضوع در موردِ مسلمانانی مطرح می‌شود که ادعایِ حاکمیت  برکلِ جهان را دارند؛ سنتی سخت و رادیکال.
[4] وی از امرای داعش در قلمون بوده است.

>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

واژگان آرجون آپادورای: جریان‌ها
جهان کتاب

Related Posts