ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

ثروتهای  فرهنگی وطبیعی؛ یادمانهای ارزشمند جهانی

 

يادمانهاي تاريخي و گنجينههاي طبيعي ملل گوناگون، امروزه ثروتهاي جهاني تلقي ميشوند که حفظ و پاسداشت آنان بر همکان واجب بوده و ذهن بسياري از دوستداران اين آثار در سراسر جهان را به خود معطوف داشته است. دغدغه صيانت از اين آثار طي يکصد سال اخير به شكلگيري كنوانسيون ميراث جهاني و تدوين ضوابط بينالمللي حفاظت، نگهداري و مرمت منجر شد كه در چارچوب فعاليتهاي سازمان فرهنگي هنري ملل متحد (يونسكو) صورت ميگيرد. آنچه از نظر ميگذرانيد نگاهي است بر شرح وظايف و عملکرد کنوانسيون ميراث جهاني از ابتداي تاسيس تا کنون.

 

پايان جنگ جهاني اول سرآغاز رويهاي نوين در جهان معماري بود. کنگره آتن در سال 1931 ميلادي با حضور معماران برجسته دنيا و به منظور تصميمگيري در خصوص بازسازي شهرهاي اروپاي پس از جنگ، تشکيل شد و دستاورد اين گردهمايي سندي بود که منشور آتن ناميده ميشود؛ معاهدهاي بينالمللي با رسالت حفظ ارزشهاي معماري و بازسازي يادمانهاي تاريخي. پس از اين ميثاق جهاني، در سالهاي بعد و به مرور، منشور ونيز در سال 1964 با رويکرد حفاظت و نوسازي مجموعههاي تاريخي- فرهنگي، معاهده 1972 پاريس با هدف همکاري بينالمللي براي حفاظت از ميراث طبيعي و فرهنگي جهان، منشور 1982 فلورانس با تاکيد بر ارزشهاي باغهاي تاريخي، منشور صوفيه در سال 1996 با نگاهي به حفظ ميراث فرهنگي واقع در عمق آبها و درياها، بيانيههاي 1999 و 2000 مکزيکوسيتي با محوريت حفاظت از ميراث بومي و گردشگري محلي مصوب شدند. از اين ميان، معاهده پاريس با رويکرد جهاني و با دغدغه حمايت از آثار ارزشمند تاريخي و طبيعي در سراسر دنيا، به معاهده حفظ ميراث جهاني، کنوانسيون ميراث جهاني و سپس تنظيم ضوابطي براي ثبت آثار کشورهاي جهان منجر شد. کنوانسيون ميراث جهاني همه ساله تعدادي از بناها و محوطههاي تاريخي يا سرمايههاي طبيعي و فرهنگي کشورهاي عضو را در فهرست يادمانهاي ارزشمند جهانيان به ثبت ميرساند و بر اين اساس کشورها مکلف به نگهداري، حفاظت و مرمت آثار ثبت شده مطابق با قوانين و چارچوبهاي مورد تاييد يونسکو ميشوند.

يادبودهايي كه ما را به گذشته پيوند ميزنند، چه بناي تاريخي باشند، چه آييني کهن، كه حکايت زندگي گذشتگان را پيش چشمانمان مجسم كند، چه چشمانداز روستايي ديرپا باشد، چه جنگلهايي پهلو زده به درازاي تاريخ، ثروت و سرمايه تاريخي و طبيعي يك ملت خوانده ميشوند. چه مادي و ملموس باشند چه معنوي و ناملموس، قابل جابهجايي باشند يا غيرمنقول، ساخته دست بشر باشند يا پهنه طبيعي، به هر روي با يکديگر و با هويت فرهنگي آن ملت پيوسته هستند، با پيوندي که اصالت و ريشه، باورهاي فرهنگي و شاخصههاي معماري را کنار هم آورده است. 

جنگها و جهانگشاييها هميشه ميراث گذشتگان را به تطاول بردهاند، چه آن زمان که خان مغول بر سر راه کشورگشاييهاي خود مرو و ري را با خاک يکسان کرد، چه در روزگار حال که آتشافروزيهاي کوچک و بزرگ در سراسر گيتي، بناهاي ارزشمند کهنسال و سنتهاي ريشهدار را به انهدام ميبرد. نگاهي به پيشينه فرهنگي ملتهاي گوناگون ردپاي حفاظت و بازآفريني را نشانمان ميدهد، از جمله آنجا که در مستندات تاريخي به سنت ديرينه وقف در ساخت و تعمير بناهاي عامالمنفعه برميخوريم و جايي که لزوم مرمت و لايروبي سالانه قنات يا سند تقسيم عايدات آسياب بين آسيابان و نجار و غيره را ميخوانيم؛ همه و همه پايبندي به رويه مرسوم حفاظت و مرمت بناها، به خاطر داشتن عرف حاکم بر روابط انساني و تجاري و به عبارتي بزرگداشت سنتها و ضوابط هزاران ساله را يادآور ميشوند.

در دنياي غرب نيز با اينکه توجه به حفاظت و نگهداري يادمانها و آثار ارزشمند، از اواخر قرن هفدهم ميلادي آغاز شده و حتي بيانيههايي پيش از جنگ جهاني اول در خصوص قوانين و آداب جنگ و لزوم حفاظت از گنجينههاي هنري تنظيم شده بود، به طور عملي جنگ بينالملل اول مانند بلايي مخرب جهان را به آتش کشيد و آثار زيانبار آن در بيشتر کشورهاي جهان به خصوص در ممالك اروپايي برجاي ماند. در سال 1919 و با انعقاد قرارداد ورساي که خاتمه جنگ را اعلام کرد، پيشنهاد شکلگيري نهادي براي حفاظت از صلح و امنيت جهاني تحت عنوان «جامعه ملل متحد» مطرح شد. اين سازمان در کنار رسالت سياسي خود به فعاليتهاي فرهنگي نيز به عنوان يکي از ارکان حفظ صلح جهاني ميپرداخت؛ اما وقوع جنگ دوم بينالملل اين اقدامات را بار ديگر متوقف کرد تا سرانجام در سال 1945 با انتشار طرح نهايي منشور ملل متحد، «سازمان علمي، فرهنگي و آموزشي ملل متحد (يونسکو)» با هدف تامين صلح و رفاه همگاني از طريق همکاري ميان ملتها تاسيس شد. 

 

از آنجا که طبيعت و يادمانهاي تاريخي هر يک از کشورها به شکلي به تمدن جهاني تعلق دارند، ميتوان گفت که ميراث تاريخي، طبيعي، ملموس يا ناملموس هر کشور متعلق به همه مردم دنيا است. افزايش همكاريهاي بينالمللي به سبب فعاليتهاي سازمانهايي نظير يونسکو، همچنين كمبود بودجه و متخصصان كارآمد در برخي از کشورها موجب تدوين فرايند حمايت و نظارت بينالمللي براي حفاظت و مرمت اين آثار و انعقاد «کنوانسيون جهاني حمايت از ميراث فرهنگي و طبيعي جهان» در هفدمين نشست کنفرانس عمومي يونسکو در تاريخ 16 نوامبر 1972 ميلادي در شهر پاريس شد. اين معاهده جهاني كه مشتمل بر يک مقدمه و 38 ماده است، با تاکيد بر اين نکته که برخي از آثار فرهنگي و طبيعي چنان ارزش برجستهاي دارند که نه تنها ميراث يک ملت بلکه متعلق به جهانيان هستند، به عنوان نقطه عطفي براي توجه و حفاظت از ميراث تاريخي و طبيعي در سطح بينالمللي و رويکرد نويني در صيانت از ميراث کشورهاي جهان محسوب ميشود. اين کنوانسيون همچنين صندوقي متشکل از دولتهاي عضو تاسيس کرد که از اعتبارات آن براي حفاظت از ميراث جهاني، اعزام نيروي انساني متخصص براي اقدامات فني يا ارائه آموزشهاي تخصصي به کارشناسان بومي، تهيه تجهيزات، اختصاص وام و کمکهاي بلاعوض استفاده ميشود. 

کنفرانس عمومي يونسکو كه به عنوان يكي از ارکان اصلي اين سازمان و عاليترين مرجع تصميمگيري آن به شمار ميآيد، هر دو سال يکبار تشكيل جلسه ميدهد و با شش کميسيون تخصصي شامل برنامه و روابط خارجي، آموزش، علوم طبيعي، انساني و اجتماعي؛ اداري و مالي؛ فرهنگ، ارتباطات و اطلاعات؛ به تمامي امور مربوط به حفاظت از ميراث طبيعي و فرهنگي، ميراث زيرآب، تالابها، صنايعدستي، شوراي بينالمللي بناها و محوطههاي تاريخي (ICOMOS)، مرکز بينالمللي مطالعه در زمينه حفاظت و مرمت اموال فرهنگي (ICCROM) و مرکز ميراث جهاني (WHC) رسيدگي ميكند.

دبيرخانه يونسکو نيز بخش مجزا و متمرکز بر فعاليتهاي فرهنگي دارد که همه برنامههاي مربوط به ميراث فرهنگي، هنر و صنايعدستي، سياستهاي فرهنگي و مصوبات از سوي اين بخش سازماندهي ميشود و مرکز ميراث جهاني يونسکو (World Heritage Center) نيز که در سال 1992 تاسيس شده و برنامهريزي و اداره نشستهاي سالانه کميته ميراث جهاني، دريافت گزارش در خصوص محوطههاي ثبت شده و انجام اقدامات اضطراري براي مجموعههاي در خطر را بر عهده دارد، زير مجموعه اين بخش از دبيرخانه سازمان علمي، فرهنگي و آموزشي ملل متحد است.

 

ميراث فرهنگي و طبيعي جهان به روايت کنوانسيون ميراث جهاني

بر اساس ماده 1 اين کنوانسيون - که براي نخستينبار واژه «ميراث طبيعي» را در مباحث ادبيات حقوقي بينالمللي مطرح کرد، - آنچه به عنوان «ميراث فرهنگي» يا «Cultural Heritage» تلقي ميشود، مشتمل است بر: آثار (معماري، مجسمهسازي يا نقاشي در بناها، کتيبهها، غارها)، مجموعهها (مجموعه بناهاي مجزا يا مجتمع از نظر معماري يا پيوند آنها در يک منظره طبيعي)، محوطهها (آثار انسان يا آثاري که همزمان به وسيله انسان و طبيعت ايجاد شدهاست، محوطههاي باستاني) که به لحاظ هنري، علمي، تاريخي، زيباييشناسي، نژادشناسي يا مردمشناسي منحصر به فرد بوده و ارزش ثبت جهاني دارد. بر اساس ماده 2 اين کنوانسيون، آنچه به عنوان «ميراث طبيعي» يا «Natural Heritage» تلقي ميشود، مشتمل است بر: آثار طبيعي (ترکيبات فيزيکي و زيستشناسي، ترکيبات زمينشناسي و جغرافيايي و مناطقي که زيستگاه حيوانات و رويشگاه گياهان در معرض انقراض هستند) و محوطههاي طبيعي که به لحاظ علمي، ضرورت حفاظت و يا زيبايي طبيعي آنها داراي ارزش جهاني استثنايي است. ممکن است آثاري به دليل ويژگيهاي تلفيقي تاريخي و طبيعي به صورت ترکيبي و با عنوان «Mixed Site» به ثبت برسند. 

منظر فرهنگي

مطابق تعاريف ارائه شده توسط کميته ميراث جهاني «منظر فرهنگي» يا «Cultural Landscape» به محوطهاي گفته ميشود که در آن تعامل ميان مردم و محيطشان ويژگي شاخص جهاني داشته باشد. به عبارتي ميتوان گفت که منظر فرهنگي رابطه انسان با محيط طبيعياش را تبيين ميکند و تمام ويژگيهاي ميراث ملموس، ناملموس و تنوع زيستمحيطي و فرهنگي و از همه مهمتر، روابط بنيادين جوامع محلي با بستر طبيعي و ارتباط آن با ارزشهاي فرهنگي را شامل ميشود. بر اين اساس شهرهاي تاريخي و مرکز آنها نيز از مصاديق منظر فرهنگي محسوب ميشوند؛ 

چه شهرهاي تاريخي که ديگر مسکوني نبوده اما دربردارنده آثار باستانشناختي و چشماندازهاي گذشته هستند، چه شهرهاي کهنسالي که کماکان مسکوني بوده و همراه با تغييرات اجتماعي و اقتصادي در حال توسعه هستند و حتي شهرهاي جديد که ساختار نخستين و اصالت آنها قابل تشخيص است، اما به سبب توسعه غيرقابل کنترل آينده آنها روشن نيست، در اين دستهبندي ميگنجند. همچنين محورهاي تاريخي که ممکن است در پهنه چند کشور گسترده شده باشند و کانالها (آبراههها) که سازههاي دستساز بشر هستند و در گذر زمان براي آبياري، مقاصد دفاعي يا پيمايش آبي ساخته شدهاند نيز از منظرهاي فرهنگي محسوب ميشوند.

ميراث در خطر 

علاوه بر فهرست ميراث جهاني که آثار فرهنگي يا طبيعي در آن به ثبت ميرسند، کميته بين دولتي ميراث جهاني نيز ليستي از آثار ثبت شده که در معرض آسيبهاي ناشي از جنگ يا بلاياي طبيعي، طرحهاي توسعهاي شهري يا خطرات حاصل از بهرهبرداري قرار دارند را تنظيم ميکند، که به آن فهرست «ميراث در خطر» ميگويند. 

قرار گرفتن در معرض خطر به دليل فرسايش شديد مصالح يا سازه اثر، فرسايش فضاي شهري يا محيط طبيعي اثر، از دست رفتن اصالت تاريخي يا ويژگيهاي فرهنگي اثر، وقوع درگيري مسلحانه يا تغييرات تدريجي در عوامل جغرافيايي و اقليمي ميتواند موجب انتقال يک اثر فرهنگي تاريخي به فهرست ميراث در خطر شود. علاوه بر اين موارد، از بين رفتن گونههاي در حال انقراض يا ارزشمند به دلايل طبيعي يا شکار غير مجاز، از دست رفتن زيبايي طبيعي اثر به دلايلي نظير سکونت بشر، ساخت سد يا توسعه کشاورزي مدرن، توجه نداشتن به حريم اثر و اقدامات مخرب در بالادست رودخانهها، همچنين خطراتي نظير تغيير وضعيت حقوقي محافظت از اثر و عدم کفايت مديران نيز ميتوانند آثار طبيعي را به فهرست ميراث در خطر منتقل کنند. 

 

برنامه حافظه جهاني

از سال 1992 ميلادي يونسکو در قالب برنامه «حافظه جهاني» يا «Memory of the World Program» که با نام «فهرست ميراث مستند جهاني» نيز شناخته ميشود، اقدام به ثبت مستندات تاريخي کشورهاي عضو کرد. کتابها، مجموعه اشعار، نقشهها و يا مستندات بايگاني شده چهرههاي شاخص، يادبودهاي ارزشمندي هستند که گاه به دليل ناآگاهي و گاه به دليل سودجويي به راحتي در معرض داد و ستدهاي غيرقانوني قرار داشته و يا در هنگام جنگ و دگرگونيهاي سياسي و اجتماعي در موقعيت چپاول و غارت قرار ميگيرند. به اين ترتيب، يونسکو براي حفاظت از نسخههاي خطي کتابهاي قديمي و بايگاني مستندات تاريخي کشورها، فرصتي را براي ثبت و صيانت از اين آثار فراهم آورده است. 

 

فرايند ثبت اثر و مراحل پس از آن 

هر کشور عضو در کنوانسيون ميراث جهاني موظف است ليستي از آثار خود را که «فهرست موقت» يا «Tentative list» گفته ميشود ارائه کند و تمامي آثاري كه در آينده به عنوان كانديداي ثبت معرفي خواهد كرد، بايد از اين ليست بوده و اثري خارج از آن را نميتوان براي ثبت جهاني پيشنهاد کرد. در گام بعدي متوليان ثبت ميراث فرهنگي يا طبيعي در آن كشور اثري را به کميته ميراث جهاني معرفي کرده و پرونده آن را براي طرح در جلسه ارائه ميکنند. شوراي بينالمللي بناها و محوطههاي تاريخي (ICOMOS) در خصوص ميراث فرهنگي و سازمان حفاظت جهاني (IUCN) در زمينه ميراث طبيعي پرونده ارائه شده را ارزيابي و بررسي ميکنند؛ کميته ميراث جهاني در جلسه سالانه خود در خصوص ثبت يا عدم ثبت اثر تصميمگيري کرده يا صدور راي نهايي را به زمان ديگري موکول خواهد کرد.

 

خارج شدن اثر از فهرست آثار جهاني

ثبت اثر در فهرست ميراث جهاني، ضوابط معيني داشته و نگهداري و مرمت اثر مطابق آن ضوابط و تحت نظر و پايش کميته ميراث جهاني صورت خواهد گرفت. کشورهاي عضو مکلف به ارائه گزارش در خصوص وضعيت حفاظت از آثار و محوطهها هستند و تمامي اقدامات بايد مطابق با توصيهنامههاي بينالمللي انجام شود. در صورتي که آسيبهاي وارده به اثر به صورتي باشد که ويژگيهاي شاخص اثر براي ثبت در فهرست ميراث جهاني را مخدوش کرده باشد يا دولت ذيربط از انجام اقدامات حفاظتي خودداري کند، حذف اثر از اين فهرست در دستور کار کميته ميراث جهاني قرار خواهد گرفت. 

ايران از سال 1948 ميلادي به سازمان يونسکو و از سال 1974 ميلادي به کنوانسيون ميراث جهاني پيوسته است و تاکنون 18 سايت را در فهرست ميراث تاريخي - فرهنگي ملموس، 10 عنوان ميراث تاريخي - فرهنگي ناملموس، يک سايت در فهرست ميراث طبيعي، دو مورد منظر فرهنگي و 10 مستند ارزشمند را در حافظه تاريخي جهاني به ثبت رسانده است. 

 

منابع 

حبيبي، حسن؛ مقصودي، مليحه، 1386، مرمت شهري، تهران، دانشگاه تهران.

فيلدن، برنارد؛ يوکهيلتو، يوکا، 1386، راهنماي مديريت براي محوطههاي ميراث جهاني، تهران، دانشگاه تهران.

نصرالهي، عبداله، 1395، جهاني شدن ميراث فرهنگي ناملموس، تهران، پرهام نقش.

نشريه پيام يونسکو، 1391، سال سي و هفتم، شماره 389.

http://whc.unesco.org/en/list 

http://www.irunesco.org

 

این مطلب در همکاری با نشریه گیلگمش منتشر می شود

 

@gilgamesh.magazine

این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

 

 

 

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

سیاست و شاعرانگیِ موزه‌شناسی
ما به چه نیاز داریم؟

Related Posts