ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
اندازه فونت: +

تاريخ و حافظه تاريخي، در گفتگو با دکتر مجيد تفرشي


ما به بازنگری منصفانه تاریخ علاقه ای نداریم
گفتگو: مهسا کلانکی


دکتر مجيد تفرشي تاريخ نگار، سند پژوه و پژوهشگر، سالها است که مقيم لندن است و در زمينه اسناد تاريخ معاصر ايران در آرشيو ملي بريتانيا (The National Archives) مشغول تحقيق است. او هم اکنون 53 سال دارد و نخستين کتابش را در 19 سالگي، با عنوان «مقدمات مشروطيت» منتشر کرد. از ديگر آثار او مي توان به خاطرات دوران سپري شده، گزارشهاي محرمانه شهرباني، زندگي، خاطرات و اسناد شيخ احمد بهار، صداي پاي دگرگوني، خاطرات دوران سپري شده و چهل سال در صحنه اشاره کرد. گفتگو با دکتر تفرشيدر مورد تاريخ و حافظه تاريخي با اين پرسش شروع شد:


آيا اين عقيده که ايرانيان حافظه تاريخي ندارند و از وقايع تاريخي درس نميگيرند را قبول داريد و اگر بله، علت آن به نظر شما چيست؟
دارا بودن حافظه تاريخي در يک ملت، لزوما امري بديهي، ژنتيک و يا مادرزادي نيست. حافظه تاريخي، چه کوتاه مدت، چه ميان مدت و چه دراز مدت، زاييده نگرشي راهبردي و درازمدت مبتني بر داشتن تعريفي دقيق و مشخص از منافع ملي و نيازمند آموزش و درايت چندين نسل در کنار تاريخي مستقر و مستمر و فاقد تلاطم و تنش است. اين درايت و آموزش در طول سالهاي آموزش و بالندگي و توجه نخبگان، رسانه هاي عمومي و سياست ورزان حاکم و رقيب است. در ايران از ديرباز چند جدال و تغيير ذائقه و حيرت و نوسان بين دو قطب، مانع عزمي ملي براي رهيافتي راهبردي و ملي شده است. جدال ميان سنت و مدرنيته، جدال ميان خودکامگي و آزادي از اين دست پارادوکسهاي تاريخي هستند. هنگامي که يک جامعه دچار خودکامگي خودکامگان است، در آرزوي يک نجات بخش آزاديخواه است و هنگامي که فضايي نسبتاً آزاد بر جامعه حاکم است، راه حل اصلاح جامعه را فقط مشت آهنين و ديکتاتوري فرهمند ميدانند. در چنين جامعه اي سيکل و نوسان خواست و مطالبه ملي براي برون رفت از بحرانها، به صورت منظم تغيير مي کند و آرا و تصميمات عمومي بيشتر بر اساس نخواستن و نارضايتي از وضع موجود شکل ميگيرد، نه خواست و شناخت درست از وضع مطلوب.


چرا همواره در طول تاريخ ما از داشتن منابع تاريخي ارزشمند بي بهره بودهايم و تاريخمان هميشه به فرموده شاهان و حکام نوشته شده و يا سرانجام تبديل به آثار ادبي مئل تاريخ بيهقي شده (که به هر حال بار ادبي آن از بار تاريخياش بيشتر است) و يا نوشته هاي بي ارزش سراسر مدح و ثنا و تعارف؟
به نظر من، همين به کار بردن عباراتي کلي، فراگير و کليشه اي چون «همواره در طول تاريخ»، «تاريخمان هميشه به فرموده شاهان و حکام نوشته شده» و «نوشته هاي بي ارزش سراسر مدح و ثنا و تعارف» در اين سوال، خود نشان دهنده فرهنگ کلي گويي و سياه و سفيد ديدن اوضاع و گذشته تاريخي ما است! واقعيت اين است که ما در طول تاريخ، حتما منابع تاريخي ارزشمند داشته ايم، ولو محدود و نسبتاً ناشناخته. مسأله اين است که اولاً به دليل وجود فرهنگ زدودن آثار فرهنگي و و ميراث تمدني نسلها و سلسله هاي گذشته توسط حاکمان جديد و اقوام غارتگر در جريان تجاوزات خارجي و جنگهاي داخلي، انقطاعات تاريخي و گسستهاي فرهنگي بسياري رخ داده و بخش اعظمي از فرهنگ مکتوب ايران طي دست کم سه هزار سال اخير از ميان رفته و به دست ما نرسيده است.
با اين همه، همين ميراث مکتوب به جا ماندهي کنوني نيز، از جهت محتواي تاريخي ارزشمند است، ولي کمتر به آن توجه شده. ضمن آن که در سده هاي نوزده و بيست ميلادي که من نسبت به ادوار قبل، بيشتر به آنها وقوف دارم، هنوز منابع بسيار مهمي وجود دارند که ناديده و ناشناخته باقي مانده و راه بسياري براي دسترسي به آنها و استفاده از آنها براي تاريخنويسي باقي است. نه. من باور ندارم که تاريخ ما سراسر به فرموده شاهان نوشته شده يا بي ارزش باشد. منتها اين آثار به قول شما بي ارزش بيشتر ديده شده و باقي مانده و برجسته شده است.


در سوي ديگري از جهان هرودوت حتي در دوران باستان اقدام به تدوين يک تاريخ تمام عيار ميکند اما در اين سوي دنيا، ما اين ضعف را از دوران بسيار قديم داريم، آيا اين ناشي از خصيصه تاريخي يک ملت است و جزو روحيه ماست، يا شرايط جغرافيايي و سياسي همواره ايران باعث اين ماجرا بوده؟
تاريخ هرودوت، دست کم از نظر ما ايرانيان، به دلايلي از قبيل اتکاي بيش از حد به روايات شفاهي و نه چندان متقن و نگاه يک سويه و بعضا مغرضانه به مناقشات و مناسبات ايران و يونان باستان، يک تاريخ تمام عيار نيست. هر چند که از زاويه ديد يونانيان نمونه درخشان تاريخ نگاري ملي و ميهني آنان است. به هر روي نداشتن يک تاريخ تمام عيار دلايل مهم و قابل بررسي دارد. به گمان من، شايد اصرار سلسله ها و حکومتهاي جديد در از بين بردن همه جانبه و نهادينه آثار مختلف فرهنگي و سياسي حاکمان قبلي، از مهمترين دلايل نداشتن يک يا چند اثر تاريخي تمام عيار است. وقتي که مي بينيم از دوران 471 ساله حکومت اشکاني آثار مهم و مدون تاريخي، چه از زمان خود و چه از روايت سلسله جايگزين آن باقي نمانده است. تا جايي که امروزه بسياري از منابع مربوط به تاريخ اشکانيان مربوط به دوران پساساساني و عصر اسلامي است. از سوي ديگر، در موارد بسياري، يادآوري شکستها و بازنگري منصفانه و بيرحمانه در تجربيات و عملکرد تلخ گذشته خويش نيز مورد علاقه ايرانيان نبوده و نيست.


همانطور که اشاره کرديد، در طول تاريخ و حتي امروز ايرانيان هيچگاه اهميت حفظ اسناد را ندانستهاند و همواره با روي کار آمدن يک سلسه يا دولت اسناد دورهي قبل پاک شده و اين ماجرا هنوز هم ديده ميشود. به نظر شما چرا؟ و اين کار چه ضربهاي به آن چه که پيشينه و تاريخ ماست وارد ميکند؟
اگرچه باز هم با به کار بردن عبارت «هيچ گاه» در اين سوال موافق نيستم، ولي به طور کلي اين ادعا درست است. در ايران مجموعاً توجه به تداوم تاريخي و استفاده از دانش و تجربه پيشينيان براي پيشبرد امر مديريت، سياست و حکومت چندان رايج نبوده و جدي گرفته نشده است. در اين راستا، طبعا حفظ و توجه به استفاده از اسناد و کارنامه رسمي و غيررسمي مکتوب به صورت سيستماتيک و سامان يافته نيز به طور تاريخي اهميت قديمي در ايران نداشته است. از يک سو تا حدود نيم قرن قبل، دولت مرکزي چندان توجهي به تجميع و حفظ اسناد رسمي نداشته و از سوي ديگر مسئولان ارشد دولتي نيز يا اسناد را نگهداري نميکردند و يا در صورت نگهداري، گاهي به جاي مراکز دولتي، آنها را در خانه هاي خود نگهداري ميکردند.
اين اقدام آميزه اي از ناداني و نابلدي و ضمنا فقدان امنيت لازم و کافي براي نگهداري اسناد رسمي و انتقال و ارايه آن به رقباي سياسي و نسلهاي بعدي نخبگان، سياستمداران، رسانه ها و مردم بوده است. يک وجه ديگر نيز البته نبود سنت و فرهنگ خاطره نويسي روزانه در بين نخبگان سياسي، فرهنگي و علمي ايران است. علت اين فقدان مهم و تاثيرگذار هم نداشتن تربيت اين امر از کودکي و نوجواني و همچنين نبود امنيت قضايي و سياسي و ترس از استفاده و سوءاستفاده از اوراق شخصي عليه افراد، توسط دستگاه امنيتي، پليسي و دستگاه قضايي کشور بوده است.
آرشيوهاي ريز و درست تاريخي در سالهاي اخير در ايران مرتباً تاسيس شده و گسترش يافته‎اند. البته داشتن مراکز آرشيوي و تحقيقي اگرچه اقدامي مثبت و مفيد است، ولي لزوما مشکل گشاي کامل هم نيست. اکنون در ايران شاهد هستيم که موسسات جدي و حرفهاي آرشيوي از قبيل سازمان اسناد و کتابخانه ملي، مرکز اسناد کتابخانه مجلس شوراي اسلامي، مرکز اسناد وزارت خارجه، مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر و مرکز اسناد آستان قدس داراي منابع و اسناد بسيار مهمي هستند، ولي همواره از کمبود بودجه و نيروي واقعي متخصص رنج مي برند و توجه لازم و کافي جدي به آنها نميشود. در مقابل البته دهها مؤسسه و شبه موسسه ظاهراً پژوهشي و تاريخي و آرشيوي هم در ايران هستند که نه به طور جدي تخصصي هستند و نه به وظايف مورد ادعاي خود عمل ميکنند. بيشتر اين موسسات داراي اغراض سياسي بوده و يا محلي براي صرف بودجه و کارآفريني براي دوستان و آشنايان به بهانه و ظاهر کار علمي و پژوهشي است. بود و نبود شماري از اين موسسات يکسان بوده و تعطيلي آنها نه تنها مشکل زا نيست، بلکه خدمتي به بنيه نحيف پژوهشي و بودجه هاي عمومي است.


در طول تاريخ ما خيانتها و رشوه گيريهاي بسياري از سوي برخي سياستمداران را شاهد بودهايم آيا اين خصيصه که به خصوص کشورهاي روسيه و انگلستان از آن سود بسيار برده اند، حاصل بي توجهي تاريخي ما و اين باور خطاکاران به اين بوده که معمولا ايرانيها سندي از اين خيانتها را حفظ نميکنند يا دلايل ديگري هم دارد؟
معمولا خطاکاران و رشوه گيران براي اين اقدام خود سند و ردپا به جا نميگذارند و بابت آن سند محضري و رسيد توليد نميکنند. بسياري از اين افراد البته بيمار و خطاکار و زياده خواه بوده و هستند. ولي گاهي محدوديتهاي نامعقول قانوني هم مشوق اين مساله است. در اغلب کشورهاي رشد يافته، حقوق سياستمداران، قضات، نمايندگان مجلس و ديگر متصديان مشاغل حساس و خاص تخصصي، آن قدر بالا هست که انگيزه و بهانه نياز مادي از آنان براي اخذ رشوه يا نادرستي مالي سلب ميشود. ولي وقتي که مثلاً در ايران کنوني، به هر دليل و انگيزهاي، سقف مالي ده يا بيست ميليون توماني براي اين افراد تعيين ميشود، در عمل دو گزينه پيش رو خواهد بود. يا افراد مسئول با فرصت طلبي اين مشاغل را احراز کرده و بقيه نياز مالي خود را از راههاي غير مشروع کسب ميکنند و يا به مرور صرفا افراد نالايق و کم مايه در دستگاه دولتي باقي مانده و هيچ فرد مقتدر و توانايي انگيره جدي براي کار دولتي و عمومي پيدا نخواهد کرد و صرفا کوتوله هاي اداري، اجرايي و سياسي در امور حکومتي و دولتي باقي خواهند ماند. البته در اين صورت نيز نميتوان مانع کج دستي و سوء استفاده اين عده هم شد.


چه قدر به نقش متون ادبي و هنري به عنوان سند قابل مراجعه تاريخي معتقد هستيد واين که آيا آثار ادبي، علي رغم اين که چنين وظيفه اي ندارند، تا چه اندازه ميتوانند نقش راويان شرايط زمانه خودشان را بازي کنند و تاريخنگاران به آنها مراجعه کنند؟
در همه دنيا، متون ادبي و هنري، از منابع مهم و غيرقابل انکار تاريخنگاري اجتماعي و ملي محسوب ميشوند. تاريخ نگاري بدون استفاده از چنين منابعي، کامل نبوده و داراي شموليت نيست. چه گونه مي توان بدون بررسي آثار هنري حجمي و تجسمي به جا مانده از پيشينيان تاريخ نوشت؟ چهگونه مي توان شاهنامه فردوسي را در بين متون کهن به عنوان يک منبع مهم و ارزشمند براي نگارش تاريخ ايران باستان ناديده گرفت. آثار ادبي و هنري نشانگر و روشنگر، زندگي، زمانه و کارنامه پيشينيان هستند. اين گونه منابع البته براي تاريخ نگاري ملي کافي نيستند، ولي يقينا لازم و ضروري هستند.


قاعده انتشار اسناد طي دوره هاي سي و يا پنجاه ساله که در انگلستان و آمريکا مرسوم است و اخيرا هم به افشاي برخي اسناد مربوط به کودتاي 28 مرداد منجر شده را چه قدر قبول داريد و آيا معتقديد که اين اسناد گزينشي و با اهداف خاص منتشر ميشوند يا نه؟
اين سوال کمي پيچيده و چند لايه است. آزادسازي و انتشار اسناد رسمي دولتي، دو کار مختلف و جداگانه است. وظيفه دولتها، آزادسازي اسناد پس از يک دورهي مشخص قانوني پس از توليد آنها است. اين دوره قانوني در هر کشور متفاوت است. دولتها از يک سو موظف هستند که اين اوراق رسمي را پس از طي اين دوره از طبقه بندي خارج کرده و در اختيار عموم علاقمندان قرار دهند. البته بايد توجه داشت که هيچ دولتي قاعدتا نميتواند و نميخواهد منافع ملي و مصالح نظام خود را فداي تاريخ نگاري و رفاه حرفهاي مورخان کرده و همه اسناد را آزاد سازد. در عين حال، بيشتر دولتها علاقه زيادي به افشاي اسناد طبقه بندي شده، ولو پس از چند دهه ندارند و صرفا مسئوليت قانوني آنان را ملزم به چنين کاري ميکند. در اين شرايط، دولتها معمولا تلاش ميکنند تا با ساز و کارهاي آشکار و پنهان قانوني يا فراقانوني، مانع آزادسازي برخي اسناد شوند. انتشار اسناد البته جزو وظايف دولتها و حکومتها نيست. دولتها، گاهي براي انجام وظيفه آزادسازي اسناد دست به انتشار گزينشي آنها ميزنند و گاهي براي فرار از مسئوليت اصلي و قانوني خود چنين ميکنند.انتشار کامل يا گزينشي اسناد اگر پس از آزادسازي کامل و قانوني آنها صورت گيرد، به عنوان يک وظيفه ثانويه، امري مفيد و پذيرفتني است. ولي اگر به عنوان اقدامي جايگزين به جاي آزادسازي اسناد صورت بگيرد، براي محققان و مورخان فاقد اعتبار کامل و کافي براي استناد و ارجاع خواهد بود. انتشار اخير اسناد آمريکايي مربوط به ايران نيز به عنوان بديلي براي دسترسي عمومي به اسناد مربوط به تحولات ملي شدن صنعت نفت در ايران، دولت دکتر محمد مصدق و حوادث بين سي تير 1331 تا 28 مرداد 1332 صورت گرفته است و بايد همچنان در انتظار انجام وظيفه کامل قانوني و اصلي آزادسازي کامل و بي سانسور اين اسناد ماند. بديهي است وقتي کار انتشار گزينشي اسناد توسط دواير دولتي پيش مي آيد، ناگزير مساله اعمال مصلحت و سليقه شخصي و سياسي و مشربي هم پيش مي آيد و کم يا زياد، گريزي از آن نيست. در هر صورت، اسناد بين المللي، به خصوص اسناد بريتانيايي و آمريکايي از منابع بسيار مهم تاريخ نگاري، به خصوص تاريخ معاصر ايران هستند و در هر صورت نمي توان و نبايد از اهميت آنها در نگارش تاريخ ايران غافل ماند.


امروزه که اخبار و اطلاعات به شکل وسيع در اختيار همه قرار ميگيرد و تحليلهاي سطحي اوضاع اجتماعي و تاريخي رواج بسيار يافته، چهقدر تحليلهاي ريز و جزئي را ضروري ميدانيد؟
براي يک مورخ کارآمد و حرفه اي، رسيدن به واقعيت و تحليل درست از آن چه گذشت، نيازمند داشتن و دانستن جزييات حوادث از ابعاد مختلف، در کنار کليات است. براي مورخان غيرحرفه اي و يا محققان ديگر رشته هايي مثل روابط بين المللي، جامعه شناسي و علوم سياسي، که به تاريخ صرفا جهت جوري جنس و تکميل تئوریهاي بعضا کلي خود نياز دارند، وقت و مجال چنداني براي کار دقيق و عميق روي جزييات وجود ندارد. ولي تاريخ نگاري گسترده، شامل و عميق براي ارايه روايتي منصفانه و بي شائبه نيازمند دانستن جزييات است. دانستن کليات البته لازم و بديهي هستند، ولي هر چه به عمق جزييات حوادث و تحولات ميرويم، فرق تاريخ نگار حرفه اي و کارآمد مسلح به متدلوژي و منش و روش علمي با محقق غيرحرفه اي يا برخاسته از ديسيپلين ديگر رشته هاي مجاور بيشتر روشن ميشود.


به نظر شما آيا حوادث تاريخي بسياري که ايران صحنه وقوع آنها بوده، باعث دلزده شدن ايرانيان از حفظ تاريخ اين وقايع بوده يا علت ديگري براي آن وجود دارد؟
يادآوري حوادث و تحولات تاريخي براي بسياري از سياستمداران جهان امري ناخوشايند است. اين عارضه البته در بين سياست ورزان ايراني بيشتر و عميقتر است. من خودم شخصا بارها شاهد بودهام که سياستورزان ايراني از همهي جناحهاي مطرح، مشتاق هستند که پيشينه و عملکرد و سوابق خود را پنهان کرده تا مانع آگاهي، ارزيابي و داوري دقيق و کامل عمومي نسبت به کارنامه و کارکرد خود شوند و اگر هم کسي در اين راه تلاش کند، سعي ميکنند مانع اين کار ميشوند و با او دشمني ميورزند. براي اين قبيل افراد، حفظ تاريخ چندان خوشايند نيست. چون تلاش دارند تا خود را از ابتدا منزه و بي خطا و بري از اشتباه و لغزش وانمود ساخته و از ارزيابي و داوري عمومي رها و گريزان شوند.

 

این گفتگو در چارچوب همکاری با مجله آزما منتشر شده است.

  

  

  دوست و همکار گرامی

چنانکه از فعالیت های داوطلبانه کانون «انسان شناسی و فرهنگ» و مطالب منتشر شده در سایت آن بهره می برید و انتشار آزاد این اطلاعات و استمرار این فعالیت ها را مفید می دانید، لطفا در نظر داشته باشید که در کنار همکاری علمی، نیاز به کمک مالی همه همکاران و علاقمندان نیز وجود دارد. کمک های مالی شما حتی در مبالغ بسیار اندک، می توانند کمک موثری برای ما باشند.

 

حامی گرامی اطلاعات مالی کانون انسان‌شناسی و فرهنگ هفته‌ای یکبار در نرم افزار حسابداری درج می‌شود شما میتوانید شرح فعالیت مالی کانون را از طریق لینک زیر دنبال کنید.

 

https://www.hesabfa.com/View/Login

 

 

 

پروژه المان های شهری شهر سنندج
برای شادروان احسان یارشاطر

Related Posts