ورود

وارد شدن به حساب کاربری

نام کاربری*
رمز عبور *
من را بخاطر بسپار

ساختن حساب کاربری

پر کردن تمامی گزینه های دارای * اجباری می باشد
نام
نام کاربری*
رمز عبور *
تایید رمز عبور*
ایمیل*
تایید ایمیل*
کد امنیتی*
Reload Captcha

انسان شناسی و فرهنگ

انسان شناسی و فرهنگ
محسن حجاریان شما هنوز بیوگرافی پیش فرض ندارید

توضیح عنوان کلاسیک برای موسیقی دستگاهی ایران


واژه های گوشه، ردیف، دستگاه، کلاسیک و حتی مُد در موسیقی ایران واژه هایی تو در تو و مرتبط با یکدیگرند، یعنی تعاریف آنان درهمدیگر درپپیچیده شده و تا کلیتی جامع با ارجاع به هرکدام در دست نباشد تعریف هریک با کاستی مواجه خواهد شد. وقتی می گوئیم دستگاه مجموعه ای از گوشه ها است، پیشتر می بایست تعریفی از گوشه را در دست داشته باشیم و یا وقتی می گوئیم گوشه از "مد" ساخته می شود، باز هم از پیش باید بدانیم که "مد" چیست. کاربرد کلاسیک هم همین حالت را دارد. عنوان کلاسیک در موسیقی ایران عنوانی گسترده است که مفهوم دستگاه را هم دربر می گیرد. با این حال آشکارا روشن است که این دوعنوان با یکدیگر تفاوت دارند و هرکدام ناظر برموضوعی مشخصند. در کاربرد مفهوم کلاسیک در موسیقی ایران، ما با هفت مؤلفه (یا پارامتر) مواجه هستیم: یک، زبان فارسی به مثابه زیربنای زبان شناسانه...
ادامه خواندن

قاهره: خیال تا واقعیت (بخش دوم)


  تصویر قلعه ایوبیان و مسجد محمد علی پاشا   اگر در مصر به دنبال هر کار و امور شخصی و خصوصی باشید بالاخره باید زمان دیدن شهر قاهره را در برنامه خود بگنجانید. به نظرم در سفر مصر دیدن شهر قاهره به هر امر دیگری اولویت دارد. در نوشته پیشین با همین عنوان، یاد کردم که سفر من در دسامبر و ژانویه 94- 95 میلادی بود. با این احوال، مطالعه تاریخ مصر (که ترجمه و اقتباس فشرده آن را با عنوان "مصر: از اسلام تا مبارک" نوشته عفاف لطفی \ در پایگاه "انسان شناسی و فرهنگ") مورد توجه قرار دادم و آن نوشته از آن جهت بود تا تصویری کلی از تاریخ مصر را بازگو کرده باشم. در مصر، هرجایگاه جغرافیایی از تاریخی و فرهنگی سخن می گویند. در قاهره، با دیدن خیابان ها و مردمان، گاه چنان در تاریخ و گذشته آنان فرو می رفتم که حس می...
ادامه خواندن

موسیقی نمادین و کردارهای اجتماعی


مؤذن اثر ژان ژروم \ سال های چندانی نیست که در پژوهش موسیقی در ایران، موسیقی را در کنار واژه فرهنگ، تعریف و تفسیر می کنیم و این در حالی است که کمتر پیرامون خود فرهنگ در شناخت موسیقی یا موسیقی درشناخت فرهنگ ایرانی به مطالعه پرداخته ایم. صرف کاربرد پسوند "فرهنگ"، موضوع موسیقی در فرهنگ را تشریح نمی کند. موسیقی پاره ای از فرهنگ است اما فرهنگ خود می تواند سیاست باشد یا اقتصاد یا اقتصاد سیاسی یا شعر و ادب و زبان و معماری و اندیشه و نماد و حتی تخیل. اینها به یک سو و مواد عینیت یافته دست ساز از سوی دیگر از جمله فراورده های فرهنگی انسانند. حال وقتی می گوئیم موسیقی و فرهنگ یا موسیقی در فرهنگ یاعنوان هایی شبیه آن، بدواً می بایست روشن شود که منظور از فرهنگ چیست و موسیقی را در رابطه با کدام یک از نمودها می نگریم. فرهنگ...
ادامه خواندن

سال های تاکسی‌رانی درغربت


از جمعیت کثیر ایرانیان که بعد از انقلاب به آمریکا مهاجرت نمودند، بیشتر در دو حوزه شرق و غرب آمریکا اسکان یافتند. حوزه شرق شامل ویرجینیا، واشنگتن، مریلند، پنسیلوانیا، نیوجرسی، نیویرک، کنتیکت و ماساچوست است و آنها که به غرب می رفتند بیشتر در کالیفرنیا اقامت گزیدند. در اوایل آمدن، همه چیز آنها را تهدید می کرد: کار، جدایی از خانواده، ندانستن زبان، تضاد آموزش کودکان و والدین، تضاد فرهنگی، وضعیت ناگوار مالی و مشکل دست رسی برای دریافت ارز از ایران، مسائل اجتماعی از قبیل رانندگی، موضوعات روحی روانی و از همه بالاتر، مسئله اداره مهاجرت و گرفتن وکیل برای اقامت. هرکس یا هر خانواده ای با طوفانی از درد سر و نگرانی ها رو به رو بود و بسیاری دل نگران آینده ناروشن خانواده شان. از میان مسائل بالا، که هرکدام می تواند کتابی شود، من تنها به موضوع کار، آنهم کار تاکسی رانی (cab driver) خودم می...
ادامه خواندن

بداهه در شعر و موسیقی دستگاهی


تعریف بداهه نوازی بر چند موضوع می چرخد؛ به طور نمونه بداهه درموسیقی، آفرینش نواها در لحظه ای توصیف ناشدنی است؛ بداهه هنری است كه اندیشه و احساس و زبان و حالات اشراقی ومکنونات درونی نوازنده را، که پیشتر به آن دسترسی نداشته، درعرصه شهود به آفرینش دیگری مبدل می سازد. بداهه نوازی ایرانی مدیون هستی ردیف و اقلیمی از آزادی در توانایی اجرا در روح دستگاه است. بداهه در موسیقی ایران، عرصه فرمانفروایی بر دنیای ناشناخته ها مدها و ملودی و ریتم های ایرانی است. اینها توصیفات ظاهری بداهه نوازی است؛ اما نگفتیم در لحظه ای که بداهه آفریده می شود چه اتفاقی می افتد و عامل یا محرک آن لحظه در خلقت بداهه چیست؟ آیا امکان دارد منبع آن محرک یا عوامل آن را شناسایی کرد؟ آیا برای شناسایی محرک یا عوامل بداهه درموسیقی، بجز منبع ارجاع حالات روحانی و تاثیرات حوادث جنبی و اجتماعی فرهنگی، پدیده های...
ادامه خواندن

غزلوارگی در اشعار موسیقی قومی ایران


اندیشه غزل در موسیقی قومی از دو جهت قابل بررسی است: اول این که این اندیشه خود به طور فرهنگی و اساسی در این موسیقی موجود بوده و دوم این که با گسترش فرم کلاسیک آن در ادبیات ایران، موسیقی قومی از آن تاثیر پذیرفته و مشابه آن را در موسیقی خود به کار گرفته است. دو تفاوت عمده درغزل کلاسیک و ابیات غزلواره در موسیقی قومی دیده می شود: یکی فقدان پیگیری در تعدد ابیات در اشعار موسیقی قومی و دیگر نبود اوزان افاعیل عروضی است. تعداد اشعارغزل در ادبیات کلاسیک از هفت تا بیش از دوازده تا است که این حالت در اشعار موسیقی قومی دیده نمی شود و حد اکثر آن تا دو سه بیت و گاه در شکل مثنوی بیشتر است و دیگر این که اوزان اشعار موسیقی قومی بیشتر بر پایه اسلوب هجایی با گویش های قومی مُدوّن می شوند. با وجود این دو تفاوت،...
ادامه خواندن

عاشورای كودكی


سال های  30، سال هایی پر از تهیدستی و ژنده پوشی مردمان خرم آباد که به هرسو که رو می شد، در کوچه و در بازار، در خیابان و در میدان و در مدرسه، تهیدستی و ژنده پوشی، عیان به چشم می آمد. لباس های پاره، گیوه ها پاره و کهنه، چهره ها افسرده و دژم، سرمایه های ناچیز و گاه زمستان های زمهریر و پربرف و بدون وسایل گرمایش و پر از عسرت. کوچه ها خاکی و پشت بام ها گل اندود. خانه ها را همه دو طبقه می ساختند. جمعیت شهر آن زمان نزدیک به 18 هزار نفر بود. شهری آرام و صمیمی با طبیعتی زیبا و خرم  با جویبارهای پر از زلال آب و میوه های تابستابی. در اسفند ماه گل های بیدمشک را در بازار می فروختند و گل های زرد و ارغوانی یاس در کنار رودخانه آمدن نوروز را مژده می داد.  نوروز، شادی، زمین...
ادامه خواندن

قاهره: خیال تا واقعیت (بخش یک)


قاهره، مسجد الرفاعی (راست) مسجد سلطان حسن (چپ) - در سال 1956 که دومین جنگ میان مصر و اسرائیل رخ داد، من ده سالم بود و از جهان سیاست و دنیای بیرون سر در نمی آوردم. همین سال ها بود که در کوچه و مدرسه با همسالان خود مسابقه می دادیم تا بدانیم چه کسی پایتخت های بیشتری از کشورهای جهان را می داند. تعداد کشورها در آن زمان کمتر از اکنون بود و ما در یادگیری جغرافیا می کوشیدیم نام پایتخت ها را به خاطر بسپاریم. اغلب می دانستیم که پایتخت مصر، قاهره است؛ اهرام سه گانه آنجا است و رود نیل از آنجا می گذرد، اما به راستی چه تصوری از قاهره در خیالمان بود؟ ما می دانستیم تهران پایتخت ایران است اما از آن هم هیچ تصوری نداشتیم؛ شاید تنها می دانستیم که شاه مملکت در تهران است و جمعیت تهران ازهمه شهرها بیشتر است. درجنگ دوم...
ادامه خواندن

اسکندریه: در آن روز فراخناک


  (تصویرمسجد ابوالعباس المرسی \ اسکندریه)، در مدت دو ماهی که در سال 1994- 95 در مصر بودم، از فرصت استفاده کرده تا گذشته از کارهایم در امور موسیقی، بعضی از روزها هم به دیدن موزه و هرم و سیتادل و مسجد عمرو عاص و میدان سیده زینب و بازار خلیلی و گورستان شافعیان و قبر پادشاه ایران و الازهر و خیابان دکتر محمد مصدق و برج قاهره و مکان های دیگر بروم. روز اول ژانویه 1995 از قاهره به اسکندریه رفتم. اسکندریه درشمال غرب قاهره در فاصله کمتراز دویست کیلو مترقرار دارد، شهری است باستانی که گفته می شود در زمان اسکندر و به فرمان وی در سال 332 ق م بنا نهاده شده است. نام اسکندریه برای بسیاری از ما از کودکی آشنا است و اگر در کودکی هم دستی به مطالعه می داشتیم از بطلمیوس و آئینه محرقه آن شهرچیزی می دانستیم. آشنایی خیالی من با شهراسکندریه...
ادامه خواندن

اتنوموزیکولوژی: نوع ایرانی آن


به روز واقعه تابوت ما ز سرو کنید - که می رویم به داغ بلند بالایی؛ این گفته حافظ را داشته باشیم تا ببینیم هگل در دنباله آن چه می گوید. او در خدایگان و بنده یاد می کند که: "تاریخ انسانی، تاریخ آرزوهای آرزو شده است" (1387:32). نزدیک ده سال پیش در دانشگاه سوره برگ سندی دیدم که شش نفر از استادان موسیقی آن زمان (نوشته آن سند حدوداً به بیست سال پیش برمی گردد) تقاضای تاسیس رشته اتنوموزیکولوژی را نموده بودند(1). بهردلیلی که نمی دانم، چنان خواستی عملی نشد. اما این نشان می دهد که آرزوی انسان در دانستن علم حد و مرزی ندارد و در امتداد روزگار هم چنین خواهد رفت. فراموش نمی کنیم که دست آوردهای علمی بشر به چه قیمت جان کاهی به این جایگاه بلند رسیده و البته در گذشته و اکنون هم می بینیم که آرزوی های شریف انسان در این راه چگونه...
ادامه خواندن

بازار شناور "خوچی میلکو" درشهرمکزیکو







  بازاری شناور در شهر مکزیکو است که با قایق روی کانال رودخانه آن داد و ستد می کنند. این بازار در محله "خوچی میلکو" (Xochimilco)است و بازار هم به همین نام نامیده می شود. بازاری که امروز بر روی این کانال آبی و در کنار آن قرار دارد با نام "کوئمن کو" (Cuemanco) هم شناخته می شود که شاخه ای از "کانال ناثیونال" (Canal Nacional)است. تاریخ این محله و کانال آن به دوران پیش از ورود اسپاانیولی ها در زمان ازتک باز می گردد. کانال این رودخانه که داد و ستد بر روی آن انجام می شود بخشی از پارک بزرگی در جنوب شهرمکزیکو است و دارای بناهای تاریخی است. این پارک بعد از پارک چپول تپک (همانجایی که استادیوم و موزه انتروپولوژی قرار دارد) بزرگترین پارک مکزیک است. در این بازار، تولید کنندگان محلی که در ابتدا به طور سنتی در کنار این کانال بوده اند، فراورده های...
ادامه خواندن

موسیقی ماریاچی های شهرمکزیکو




    عکسی که در بالا مشاهده می کنید یکی از گروه های موسیقی ماریاچی درمیدان گاریبالدی درشهر مکزیکو است که من آن را در سال 1982 گرفته ام. ماریاچی ژانری از موسیقی مکزیکی است که بیشتر به لایه های میانی جامعه تعلق دارد و محتوای اشعار آن از موضوعات اجتماعی وعاشقانه استفاده می کند.  نوازندگان این ژانر به طور گروهی با پوشش یونیفرم و سازهایی مانند گیتار، گیتارباس، ترومپت، ویلن و آواز و در بسیار موارد با رقص همراه است.  آن چه مسلم است این گونه سازها با ورود اسپانیولی ها به این سرزمین آورده شده اند. مردمان این سرزمین این سازها را فرا گرفتند و اگرچه در ابتدا درمراسم دینی دسته جمعی به کار می رفتند اما رفته رفته از درون آن ژانری از موسیقی رو به پیدایش نهاد که آنرا "سون" (son) نام نهادند که به چندین گونه تقسیم می شد. مردم خلیسکو (Jalisco) گونه ای از...
ادامه خواندن

مردم شناسی در كشورهای فرانسه زبان


    نوشته رابرت پاركین ترجمه و تلخیص محسن حجاریان تصویر: مارسل ماوس منشاء مردم شناسی فرانسه پیش از دوركیم \ سنت تاریخی مردم شناسی در فرانسه – با این كه هركدام از ملت های به وجودآورنده آكادمی مردم شناسی در جهان دارای همگونی های نسبی هستند، اما از سوی دیگر، هریك از حوزه های به وجود آورنده مردم شناسی آكادمیكی تقریباً راه های منحصر به فرد خود را طی كرده اند. از این میان، مردم شناسی در فرانسه مسیری غیر از مردم شناسی آلمان یا انگلیس یا آمریكا را پیموده است. به طور نمونه در فرانسه دیدگاه های تئوریكی مانند برانسلا مالینوفسكی كه مسیر مشخصی از تئوری و روش مردم شناسی انگلیس را در آنجا پروراند، دیده نمی شود. همزمان و نزدیكترین افرادی كه میتوان در دوران مالینوفسكی با مردم شناسان فرانسوی برابر دانست – كه هم در تئوری و هم در پژوهش های میدانی واجد شباهت ها باشند...
ادامه خواندن

تشیع تاریخی و موسیقی دستگاهی


منظور از تشیع تاریخی در این نوشته زمانی بیش از ششصد سال است که از دوران ایلخانیان تا کنون سپری شده و چنان است که تاثیر آن بر اندیشه موسیقی دستگاهی کارساز بوده است. در بعضی از مکاتب فلسفی یا اقتصاد سیاسی، دین را بخشی از روبنای اجتماعی می دانند و تعریف روبنا هم از این دو زاویه در رابطه با مواد عینی و ابزار تولید اجتماعی ارائه می شود. اجزاء موسیقی دستگاهی از جنبه صوری به حدی در خود فرو رفته که ما را وا میدارد تا برای شناخت آن به مطالعه هر پدیده جنبی بپردازیم؛ این پدیده های جنبی خواه می خواهد به اصطلاح به موضوعات روبنا یا زیر بنا یا گردش اقلیمی و یا به هر پدیده دیگرمرتبط باشد. اگرچه از زوایای گوناگون به موضوعات مشابه پرداخته ایم، باز هم گمان بر این است که جا دارد هرچه بیشتر به روشن ساختن مبهمات چنین پرسش هایی پرداخته...
ادامه خواندن

موسیقی شناسی در بریتانیا: نگاه چند مردم شناس


تصویر: ادوارد برنت تایلر در نیمه اول سده نوزدهم، دانش پژوهی مربوط به علوم اجتماعی، زبان ها و فرهنگ مردمان جهان به بیرون از سرزمین های امپراتوری بریتانیا كشانده شد و مطالعات تخصصی نیز در شرق شناسی و به طور نمونه مطالعات برجسته ای از جانب لین ( E. W. Lane) در كتاب بررسی آداب و عادات مردمان مصریان جدید ( An Account of the Manners and Customs of the Modern Egyptians) در سال 1836 و هم چنین نوشته جناب مونستوارت الفین استون با نام بررسی پادشاهی كابل ( An Account of the Kingdom of Caubul ) در سال1839 صورت گرفت0 چنین مطالعات جزئی نتوانستند پایه های عام مردم شناسی را پوشش بدهند؛ و این در حالی بود كه بازار عمومی برای ادبیات سفرنامه و تاریخ و جغرافیا و دانستن زندگی "وحشی ها" توجه بیشتری را به خود جلب می کرد. لین در کتاب نامبرده به موضوعات تعلیم و تربیت...
ادامه خواندن

مردم شناسی بریتانیا


تصویر: دبلیو یو اچ ریوورز  نوشته فردریک بارث ترجمه و تلخیص محسن حجاریان بریتانیا و كشورهای مشترك المنافع \ ظهور مردم شناسی بریتانیا – 1830 – 1898 رشته مطالعاتی كه به مردم شناسی بریتانیایی تبدیل شد، از عنوان هایی سرچشمه گرفت كه بسیار مهم تر از مطالعات انسان اجتماعی و تنوع فرهنگی بود. مرد شناسی بریتانیا در آغاز چندان تمایلی به تاسیس اكادمیكی این رشته نداشت و از این جهت، تحت چنین شرائطی، سنت مردم شناسی بریتانیا را نمی توان از مسیر مباحثات اكادمیكی یا حتی چالش های نظری یا ایده های روشنفكرانه یا نوآوردی ها و دیدگاه های ارتدكسی در این عرصه پیگیری كرد. این رشته درعرصه بزرگتر جامعه كه دانشمندان آن را تدارك دیده بودند و به طور کلی شكل سامان داده، آن را دنبال كرده اند. با تاسیس تعداد معدودی دانشگاه، فرزندان طبقه مرفه جامعه برای مطالعه فرهنگ و تعلیم و تربیت به دانشگاه می رفتند. اگر به...
ادامه خواندن

یادی از استاد تنری کرور






  از میان نوازندگان بزرگ ترک مانند تنبوری جمیل بی، شریف محی الدین، نجدت یاشار، قدسی اورگونه و کسان دیگر،نام جنوجین تنری کرور (Cinucen Tanrikorur) به عنوان یکی از بزرگان عود نواز ترک به چشم می آید. تنری کرور در دهم فوریه ١٩٣٨ (10 بهمن ماه) متولد و در هجدهم خرداد ٢000 در سن ٦٢ سالگی درگذشت. او موسیقی را از عمویش که شاگرد منیر نورالدین سلجوق بود فرا گرفت. منیر نورالدین سلجوق از آوازه خوانان برجسته ترک بود که نعت پیش سماع دراویش را در مکام رست به شکل کم نظیری خوانده است. یک شب استادم دکتر منیر نورالدین بکن همراه پدر و مادرش در بالتیمور مهمان من بودند که پدر بکن تعریف می کرد به علت دوستی که با منیر نورالدین سلجوق داشته، فرزندش را منیر نورالدین نام نهاده است و از آنجا هم حلقه دوستی ها میان این جماعت موسیقی دان شکل گرفته و از این مسیر...
ادامه خواندن

شعر و موسیقی بومیان آمریکا


شعر در فرهنگ بومیان (سرخپوستان) آمریکا بخش جدا ناپذیر موسیقی است که البته در زمینه هایی با موضوعات "اساطیری" و هنر رقص هم درآمیخته می شود. اجرای اشعار در مراسم آئینی مانند مراسم مرگ و میر و جشن دوران بلوغ و لالایی های کودکانه صورت می گیرد. مفاهیم شعر سرخپوستان به طبیعت نزدیک است و آنجا هم که پیرامون "روح بزرگ" سخن می گویند، بازهم به نیروی های طبیعی ارجاع داده می شود، از این رو، هنر این مردان در دایره طبیعت پرورش پیدا کرده. چه پیش از تاسیس مردم شناسی آکادمیک و چه بعد از آن، پژوهش های میدانی که بر روی فرهنگ و زبان و آداب سرخپوستان انجام شده، کتابخانه درخور توجهی از تحقیقات کافی را در دسترس قرار می دهد. از قدیم ترین نوشته می توان به "آوازهای مردمان هجوکا" نوشته آوون دورسی (١٨٨٨)، "اسطوره و آوازهای ناواهو" نوشته واشنگتن ماتیو (1980)، "آوازهای رقص در میان مردم...
ادامه خواندن

پراکنش موسیقی ایران و ترک و عرب


  پیش از آن که به "پیشینه پراکنش موسیقی ایران و ترک و عرب" بپردازم لازم می دانم به اختصار نکته ی کوتاهی پیرامون تئوری "پراکنش فرهنگی تاریخی" گفته باشم. در اوایل سده بیستم مردم شناسان و انسان شناسان آلمانی زبان کوشش کردند با برداشت از پاره ای از واقعیت های تاریخی در پراکنش فرهنگ ها، اساس چند برداشت را به یک تئوری عام مبدل سازند اگرچه تئوریزه کردن موردی آن برای کل فرهنگ های جهانی مورد اعتراض تعدادی از دانشمندان این رشته قرار گرفت. در نوامبر 1904، دو تن از تاریخ دانان آلمانی و اتریشی به نام های فریتز گرابنر (Fritz Graebner)، متصدی موزه پولونزی و برنارد انكرمن (Bernhard Ankermann) متصدی موزه آفریقا، دو سخنرانی ارائه دادند كه مواضع خود را از دیدگاه ادولف باستین (فرهنگ ها دارای منشاء مشترکند) جدا ساختند0 آنها در تئوریشان گسترش حقله های دایره وار فرهنگ را برای مطالعه حوزه ی جغرافیای فرهنگی در...
ادامه خواندن

دستگاه شناسی: برداشتی تئوریکی تاریخی


موسیقی دستگاهی ایران پدیده ای است جاندار و جاندار بودن آن در پرتو پیوستگیش با اندیشه ایرانی است که آنرا آفریده و به حرکت درآورده  و این حرکت هم کمی است هم کیفی و هم با خود در وحدت است و هم در تضاد و هر زمان با تغییرات کمی، به کیفیتی بالاتر ارتقاء یافته است. پدیده ی دستگاه چیزی بیرون از اندیشه ایرانیان نیست، پس هر تحولی که در اندیشه فرهنگی اجتماعی ایرانیان رخ داده آن تحول بازتاب خود را در حرکت و اعتلای موسیقی برجای نهاده است. موسیقی دستگاهی یعنی اندیشه فعال ایرانیان درعرصه هنر. چندین عامل در پیدایش سیستم موسیقی دستگاهی نقش داشته که از میان آنها پاره ای آشکار و پاره های دیگر پنهان مانده اند (١). من این عوامل را به دو دسته کلی تقسیم می کنم: ١ - عوامل درونی یا عوامل موسیقایی که در ذات خود موسیقی نهفته و  لحظه به لحظه موجبات...
ادامه خواندن